ZAZ rosną w siłę!

W listopadzie ubiegłego roku uchwalona została nowelizacja ustawy o rehabilitacji, za którą szczególnie lobbowały właśnie zakłady aktywności zawodowej. Zmiany miały ułatwić ich funkcjonowanie, ograniczyć niektóre obowiązki administracyjne i umożliwić zatrudnianie większej liczby osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Przepisy weszły w życie 1 stycznia 2026 r. Czy pierwsze półrocze ich obowiązywania przyniosło już widoczne rezultaty?

Najnowsze dane ze sprawozdań przekazywanych wojewodom pokazują, że zakłady aktywności zawodowej rozwijają się w tempie wyraźnie szybszym niż w poprzednich latach. Zmienia się również struktura zatrudnienia, choć nie wszystkie grupy pracowników z niepełnosprawnościami korzystają z tego wzrostu w jednakowym stopniu.

Druga strona medalu

W ubiegłym tygodniu, w artykułach „Czternaście na minusie” oraz „Kto pracuje w ZPChr?”, analizowaliśmy sytuację zakładów pracy chronionej. Przypomnijmy, że ich liczba systematycznie maleje. W czerwcu 2026 r. obowiązkowe sprawozdania przekazało wojewodom 528 ZPChr, o 31 mniej niż rok wcześniej. Zatrudniały one łącznie 71 089 osób z niepełnosprawnościami, co oznacza spadek o 2951 osób w ciągu roku.

Tymczasem zakłady aktywności zawodowej podążają w przeciwnym kierunku. Na koniec czerwca 2026 r. funkcjonowało w Polsce 155 ZAZ. W grudniu 2025 r. było ich 152, a rok wcześniej – 146. Oznacza to, że w ciągu dwunastu miesięcy liczba zakładów zwiększyła się o dziewięć, czyli o 6,2%.

Jeszcze szybciej rosło zatrudnienie. W czerwcu 2025 r. w ZAZ pracowało 10 006 osób, z czego 7679 stanowiły osoby z niepełnosprawnościami. Rok później zatrudnienie ogółem wzrosło do 11 032 osób, w tym 8495 osób z niepełnosprawnościami. W ciągu roku przybyło zatem 1026 pracowników, w tym 816 osób z orzeczeniem o niepełnosprawności. W tej ostatniej grupie oznacza to wzrost aż o 10,6%.

Co istotne, rozwijają się nie tylko nowe zakłady. Rośnie również przeciętna liczba pracowników z niepełnosprawnościami przypadających na jeden ZAZ. W czerwcu 2025 r. było ich średnio 53, natomiast rok później – 55.

Wzrost jest widoczny także w zatrudnieniu liczonym w etatach. W czerwcu 2026 r. osoby z niepełnosprawnościami zajmowały 5179 etatów, o 523 więcej niż rok wcześniej. Odsetek ich zwiększył się zatem o 11,2%.

Warto zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy udziałem osób z niepełnosprawnościami w zatrudnieniu liczonym w osobach i etatach. W pierwszym przypadku wynosił on 77,0%, w drugim – 68,6%. Wynika to z faktu, że pracownicy z niepełnosprawnościami w ZAZ zatrudniani są przeciętnie w mniejszym wymiarze czasu pracy niż pozostali pracownicy.

To jedna z cech odróżniających ZAZ od tradycyjnych przedsiębiorstw. Zakłady te łączą mianowicie działalność gospodarczą z rehabilitacją zawodową i społeczną, a ich zadaniem jest zapewnienie możliwości pracy osobom wymagającym szczególnych warunków zatrudnienia i dodatkowego wsparcia.

Jak zmieniają się proporcje?

W przeciwieństwie do ZPChr, w których zdecydowaną większość pracowników z niepełnosprawnościami stanowią osoby ze stopniem umiarkowanym, ZAZ zatrudniają przede wszystkim osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

W czerwcu 2026 r. było ich 4575, czyli 53,9% wszystkich pracowników z niepełnosprawnościami. Zatrudnionych osób ze stopniem umiarkowanym było 3883, co odpowiadało 45,7%. Pracownicy z lekkim stopniem niepełnosprawności stanowili zaledwie 0,4%. W sprawozdaniach dla wojewodów wykazano ich 38.

Jak te proporcje zmieniały się w ciągu roku? W czerwcu 2025 r. osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowiły 57,4% zatrudnionych osób z niepełnosprawnościami. W grudniu ich udział wynosił 57,1%, natomiast w czerwcu 2026 r. spadł do 53,9%.

Nie oznacza to jednak, że zatrudnienie tej grupy zmniejszyło się w skali roku. Przeciwnie – liczba pracowników ze znacznym stopniem wzrosła z 4405 do 4575 osób, czyli o 3,9%. Co prawda spadek odnotowano w pierwszym półroczu 2026 r., kiedy ubyły 94 osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, niemniej jednak bilans roczny jest w przypadku tej grupy dodatni.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja pracowników z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. W czerwcu 2025 r. było ich 3230, w grudniu – 3475, a w czerwcu 2026 r. już 3883. Oznacza to wzrost o 653 osoby w ciągu roku, czyli aż o 20,2%.

Co więcej, dynamika zatrudnienia tej grupy wyraźnie przyspieszyła w pierwszym półroczu 2026 r. W drugiej połowie 2025 r. przybyło 245 pracowników z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, natomiast w kolejnych sześciu miesiącach – już 408.

W rezultacie udział osób z umiarkowanym stopniem w zatrudnieniu pracowników z niepełnosprawnościami wzrósł w ciągu roku z 42,1% do 45,7%. Różnica pomiędzy liczebnością osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem wyraźnie się więc zmniejsza.

Nowe przepisy, n