Kto pracuje w ZPChr?

W artykule „Czternaście na minusie”, który na naszych łamach ukazał się we wtorek, pozwoliłem sobie formułować dość ogólne tezy dotyczące chronionego rynku pracy i jego kondycji w pierwszym półroczu bieżącego roku. Naszym Czytelnikom należy się małe sprostowanie. Moja wtorkowa analiza ograniczała się do zakładów pracy chronionej. Na razie – żeby jeszcze bardziej nie gmatwać sprawy – pominąłem nowe dane półroczne dotyczące zakładów aktywności zawodowej. Dzisiaj będzie podobnie, a tekst dotyczący ZAZ-ów pozwolę sobie zaproponować Naszym Czytelnikom w przyszłym tygodniu. Niemniej jednak fakt, że zakłady pracy chronionej zatrudniają niemal 10 razy więcej osób z niepełnosprawnościami niż zakłady aktywności zawodowej, pozwala chyba na formułowanie pewnych hipotez i wniosków dotyczących chronionego rynku pracy w ogólności.

Dzisiaj wracam więc do analizy nowych danych półrocznych, jakie zakłady pracy chronionej mają obowiązek przesyłać wojewodom, choć kilka z nich z obowiązku tego się nie wywiązało. Tym razem zwracam Państwa uwagę na strukturę zatrudnienia w tych podmiotach.

Mniej zakładów, mniej pracowników

Przypomnijmy najważniejsze liczby. Na koniec czerwca 2026 r. obowiązkowe sprawozdania przekazało wojewodom 528 zakładów pracy chronionej (ZPChr). To o 14 mniej niż w grudniu 2025 r. i o 31 mniej niż rok wcześniej. Kolejne cztery zakłady nie wywiązały się z obowiązku sprawozdawczego.

Łącznie w sprawozdających ZPChr zatrudnionych było 90 824 pracowników, w tym 71 089 osób z niepełnosprawnościami. W ciągu roku zatrudnienie ogółem zmniejszyło się o 3872 osoby, czyli o 4,1%. W przypadku pracowników z niepełnosprawnościami spadek wyniósł 2951 osób, a więc 4,0%.

Jednocześnie wzrosła przeciętna liczba pracowników z niepełnosprawnościami przypadających na jeden ZPChr. W czerwcu 2025 r. było ich średnio 132, natomiast rok później – 135. Jeszcze w grudniu 2015 r. przeciętny zakład zatrudniał 109 takich osób, a w grudniu 2000 r. zaledwie 64.

Możemy więc mówić o postępującej koncentracji zatrudnienia w coraz mniejszej liczbie zakładów. Nie wiemy jednak, czy wynika to przede wszystkim z rezygnacji ze statusu ZPChr przez mniejsze przedsiębiorstwa, czy również ze zmian zatrudnienia w podmiotach, które na rynku chronionym pozostają. A czy wraz z tymi procesami zmienia się także struktura zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami?

Trzy stopnie, trzy tendencje

W czerwcu 2026 r. zdecydowaną większość pracowników z niepełnosprawnościami zatrudnionych w ZPChr stanowiły osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Było ich 53 226, czyli 74,9% wszystkich zatrudnionych z orzeczeniem.

Znacznie mniej liczna była grupa pracowników z lekkim stopniem niepełnosprawności – 11 365 osób, czyli 16,0%. Najmniejszą grupę stanowiły osoby ze stopniem znacznym – było ich 6496, co odpowiadało 9,1%.

Jak te proporcje zmieniły się w ciągu roku? W czerwcu 2025 r. zakłady pracy chronionej zatrudniały 6750 osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, 54 729 z umiarkowanym oraz 12 514 z lekkim. Oznacza to, że w każdej z tych grup liczba pracowników zmniejszyła się, ale tempo zmian było wyraźnie zróżnicowane.

W przypadku pracowników ze znacznym stopniem niepełnosprawności spadek wyniósł 254 osoby, czyli 3,8%. Zatrudnienie osób z umiarkowanym stopniem zmniejszyło się o 1503 osoby, a więc o 2,7%. Zdecydowanie największy względny spadek dotyczył jednak pracowników z lekkim stopniem niepełnosprawności. W ciągu zaledwie dwunastu miesięcy ich liczba zmniejszyła się o 1149 osób, czyli aż o 9,2%. To ponad trzykrotnie większy procentowy spadek niż w przypadku osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

Co ciekawe, pracownicy z lekkim stopniem stanowili w czerwcu 2025 r. zaledwie 16,9% zatrudnionych osób z niepełnosprawnościami, a mimo to odpowiadali za blisko 39% całkowitego rocznego spadku zatrudnienia tej grupy w ZPChr.

Zmieniają się zatem również proporcje. Udział osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w zatrudnieniu w ZPChr wzrósł z 73,9% do 74,9%, a udział osób ze stopniem lekkim zmniejszył się z 16,9% do 16,0%. W przypadku stopnia znacznego pozostał praktycznie niezmieniony i wynosił 9,1%. Warto podkreślić, że wzrost udziału pracowników z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności nie oznacza zwiększenia ich liczby. Przeciwnie, ubywa ich również, ale wolniej niż osób z lekkim stopniem.

Dlaczego właśnie ta ostatnia grupa odnotowała tak duży spadek? Dostępne dane nie pozwalają