Dopuszczenie do pracy bez badań okresowych. Kosztowny błąd pracodawcy w razie wypadku

Zakaz pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego

Zgodnie z art. 229 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 1245; dalej: k.p.) pracownik podlega badaniom okresowym w terminach określonych przez lekarza przeprowadzającego te badania. Przy ustalaniu zakresu i częstotliwości okresowych badań profilaktycznych lekarz uwzględnia wskazówki metodyczne w sprawie przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników. Wskazówki te zostały wyszczególnione w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 607 ze zm.; dalej: r.b.l.p.).

Badania okresowe odbywają się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę i stanowią jedną z form zapewnienia pracownikom profilaktycznej opieki zdrowotnej. Zakres okresowych badań profilaktycznych może być poszerzony przez lekarza m.in. o badania diagnostyczne lub specjalistyczne badania konsultacyjne, których rodzaje zostały określone w przepisach r.b.l.p. Po zakończeniu badań przeprowadzający je lekarz wydaje orzeczenie stwierdzające istnienie przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania bądź brak takich przeciwwskazań. Orzeczenia lekarskie są wydawane w formie ustalonego wzoru, a lekarz przekazuje je pracownikowi i pracodawcy.

Zgodnie z art. 229 § 4 k.p., pracodawca ma bezwzględny zakaz dopuszczania do pracy pracownika, który nie posiada aktualnego orzeczenia stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie. W związku z tym w przypadku, gdy termin ważności orzeczenia wydanego w trakcie okresowych badań profilaktycznych upłynął, a pracownik nadal świadczy pracę, pracodawca dopuszcza się naruszenia obowiązku wynikającego z art. 229 § 4 k.p. Nie zmienia tego fakt, że pracownik faktycznie czuje się dobrze, ani to, że wyraził zgodę na dalszą pracę pomimo braku aktualnego orzeczenia. W takiej sytuacji pracodawca powinien niezwłocznie skierować pracownika na odpowiednie badania profilaktyczne (najczęściej okresowe), których koszty pokrywa pracodawca. Jeżeli przeprowadzenie tych badań wymaga od pracownika przejazdu do innej miejscowości, przysługują mu należności na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Jak wynika z art. 229 § 3 k.p., w miarę możliwości badania okresowe powinny odbywać się w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z przeprowadzanymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Odpowiedzialność wykroczeniowa pracodawcy

Pracodawca, który dopuszcza pracownika do pracy pomimo braku aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach opisanych w skierowaniu, ponosi odpowiedzialność wykroczeniową za naruszenie obowiązku określonego w art. 229 § 4 k.p.

Zgodnie z art. 283 § 1 k.p., karze grzywny od 2000 zł do 60 000 zł podlega osoba odpowiedzialna za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo osoba kierująca pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, która nie przestrzega przepisów lub zasad BHP. Przepis ten jednoznacznie wskazuje, że odpowiedzialność wykroczeniową za nieprzestrzeganie przepisów i zasad BHP, w tym za dopuszczenie do pracy pracownika, który nie posiada aktualnego orzeczenia lekarskiego, może ponosić nie tylko pracodawca, ale także inne osoby kierujące pracownikami (np. z polecenia pracodawcy) – jak choćby kierownicy zmian bądź dyrektorzy – w granicach ciążących na nich obowiązków i faktycznego zakresu odpowiedzialności, a także po spełnieniu przesłanek jej zaistnienia. Odpowiedzialność wykroczeniowa za dopuszczenie do pracy bez aktualnego orzeczenia, o której mowa w art. 283 § 1 k.p., nie wymaga wykazania, że wykonywanie pracy przy braku orzeczenia było przyczyną wystąpienia wypadku przy pracy. Podstawą odpowiedzialności wykroczeniowej pracodawcy lub osoby kierującej pracownikami jest w tym przypadku samo dopuszczenie pracownika do pracy.

Czy dopuszczenie do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego może stanowić przyczynę wypadku przy pracy?

Zakres odpowiedzialności pracodawcy w związku z dopuszczeniem do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku jest jeszcze szerszy, jeżeli w trakcie wykonywania pracy ulegnie on wypadkowi. W przypadkach określonych w przepisach prawa zespół powypadkowy musi ustalić przyczyny i okoliczności zdarzenia, a w razie ciężkiego, śmiertelnego lub zbiorowego wypadku pracodawca jest zobowiązany niezwłocznie zawiadomić właściwego inspektora pracy i prokuratora. Ustalenia te mają znaczenie dowodowe. Jednakże samo wszczęcie postępowania powypadkowego nie przesądza o odpowiedzialności pracodawcy, ponieważ nie służy ono ustaleniu winy pracodawcy, ale zbadaniu okoliczności faktycznych zdarzenia.

W świetle art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1644; dalej: ustawa wypadkowa) wypadkiem przy pracy jest co do zasady nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

1. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych;
2. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, choćby pracownik działał bez polecenia pracodawcy;
3. w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

Co istotne, samo przebywanie na terenie zakładu pracy (fizyczna obecność pracownika) nie może być rozumiane jako świadczenie pracy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej, jeżeli nie jest powiązane z pozostawaniem w dyspozycji pracodawcy w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych. Pozostawanie w dyspozycji pracodawcy jest uwarunkowane gotowością pracownika do pracy, sprowadzającą się do subiektywnego zamiaru jej wykonywania przy jednoczesnej obiektywnej możliwości jej świadczenia (por. teza wyroku SN z dnia 11 maja 2022 r., sygn. akt II USKP 180/21, LEX nr 3394183).

W tezie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2023 r. (sygn. akt III PSK 68/23, LEX nr 3635763) wskazano, że „związek miejscowy i czasowy wypadku z pracą sprowadza się do ustalenia, że zdarzenie wystąpiło w czasie pracy w znaczeniu prawnym bądź w miejscu zakreślonym strefą zagrożenia stwarzanego przez pracę, przez powiązanie doznania uszczerbku na zdrowiu z faktem wykonywania przez pracownika określonych czynności. W judykaturze łączy się przyczyny doznanego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci pracownika z wykonywaniem czynności zmierzających do realizacji zadań pracodawcy, do których pracownik zobowiązał się w umowie o pracę lub będących przedmiotem polecenia przełożonych albo nawet podjętych samorzutnie w interesie pracodawcy (...). Zgodnie z poglądami judykatury, związek z pracą nie ma charakteru absolutnego i może zostać zerwany, gdy pracownik w przeznaczonym na pracę czasie i miejscu wyk