Pracować czy nie pracować?

Warsztaty terapii zajęciowej (WTZ) to bez wątpienia istotny element polskiego systemu rehabilitacji społecznej osób z niepełnosprawnościami. Pod koniec ubiegłego roku placówek takich funkcjonowało 740, a w organizowanych przez nie zajęciach brało udział niemal 30 tys. osób, przede wszystkim z niepełnosprawnością intelektualną. Porównując liczbę uczestników, nawet tych, którzy opuścili już placówkę, z liczbą osób, którym udało się podjąć zatrudnienie, widzimy jednak, że skuteczność WTZ w zakresie rehabilitacji zawodowej jest raczej niewielka.

Potwierdzają to zresztą dane z kilku lat. W 2023 r. warsztaty opuściło 1965 osób, z których pracę podjęło 245, czyli 12,5%. Rok później było to 256 spośród 1793 osób, a więc 14,3%. W 2025 r. wskaźnik ponownie spadł do 12,4%. (bip.pfron).

Jeżeli natomiast odniesiemy liczbę osób podejmujących zatrudnienie do wszystkich uczestników WTZ, otrzymujemy wynik poniżej 1% rocznie. Co więcej, nie zawsze jest to przejście na otwarty rynek pracy. Spośród 243 osób, które znalazły zatrudnienie w 2025 r., 117 trafiło do zakładów aktywności zawodowej, a 77 na otwarty rynek. Pozostałe znalazły zatrudnienie m.in. w zakładach pracy chronionej, przedsiębiorstwach społecznych, organizacjach pozarządowych i spółdzielniach socjalnych.

Połowa chce pracować

Dlaczego przejście z warsztatu do zatrudnienia okazuje się tak trudne? Ciekawych odpowiedzi dostarcza opublikowany w 2026 r. w „Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities” artykuł przedstawiający wyniki badania Wojciecha Otrębskiego z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Ewy Zasępy z Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Chodzi o artykuł „To Work or Not to Work?” — a więc właśnie „Pracować czy nie pracować?” – z którego to tłumaczenia na polski pozwoliłem sobie zaczerpnąć tytuł niniejszego tekstu.

Badaniem objęto 1000 dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną uczestniczących w zajęciach 36 WTZ-ów w różnych częściach Polski. Było wśród nich 547 mężczyzn i 453 kobiety w wieku od 19 do 67 lat. Wywiady przeprowadzono między marcem a czerwcem 2024 r. Zasadniczy wynik wydaje się niemal symboliczny: dokładnie 500 osób zadeklarowało, że chciałoby podjąć pracę, i dokładnie 500 nie zamierzało tego robić.

Dwanaście lat w warsztacie

Zastanawiający jest również czas spędzany w WTZ. Uczestnicy badania korzystali z warsztatów średnio przez 12,41 roku. Rekordziści pozostawali w nich jednak nawet 31 lat.

Widoczna była przy tym zależność między długością uczestnictwa a deklarowaną gotowością do pracy. Osoby, które chciały podjąć zatrudnienie, korzystały z WTZ średnio przez 10,96 roku. Wśród osób niechętnych pracy było to już 13,85 roku. Pierwsza grupa była również przeciętnie młodsza: średnia wieku wynosiła 36,85 roku wobec 39,34 roku. Różnice były statystycznie istotne.

Autorzy przypuszczają, że może to być częściowo efekt zmiany pokoleniowej. Młodsze osoby z niepełnosprawnością intelektualną częściej dorastają z przekonaniem, że zatrudnienie może być również dla nich realną ścieżką życia. Jednocześnie badacze zwracają uwagę, że podobnego przekonania nie zawsze podzielają rodziny, opiekunowie czy najbliższe otoczenie.

Problem wieloletniego pozostawania w warsztatach dostrzegła również Najwyższa Izba Kontroli. W skontrolowanych przez NIK placówkach niemal 60% uczestników korzystało z rehabilitacji dłużej niż pięć lat, a zatrudnienie podejmowało rocznie zaledwie 1,1–1,8% uczestników. Izba wskazywała m.in. na niewystarczające mechanizmy pozwalające na przechodzenie z WTZ do kolejnych etapów rehabilitacji zawodowej.

A po co w ogóle pracować?

Powody, dla których uczestnicy WTZ deklarują chęć zatrudnienia, nie są szczególnie zaskakujące