Renta z tytułu niezdolności do pracy – jakie opcje ma pracownik, który nie chce jej pobierać?

Czym jest niezdolność do pracy?

Jak wynika z art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1749 ze zm.; dalej: u.e.r.f.u.s.), za niezdolną do pracy w rozumieniu tej ustawy uważa się osobę, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. Jeżeli dana osoba utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, uznaje się ją za całkowicie niezdolną do pracy. Natomiast osobę, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, uznaje się za częściowo niezdolną do pracy. W tym kontekście szczególne znaczenie ma art. 13 ust. 4 u.e.r.f.u.s., który stanowi, że zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 884) nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy.

Lekarz orzecznik przeprowadza ocenę niezdolności do pracy

W myśl art. 14 ust. 1 u.e.r.f.u.s. lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) dokonuje w formie orzeczenia oceny niezdolności do pracy oraz jej stopnia. W orzeczeniu tym lekarz orzecznik ZUS ustala również datę powstania niezdolności do pracy, trwałość lub przewidywany okres tej niezdolności, związek przyczynowy niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami, ewentualnie trwałość lub przewidywany okres niezdolności do samodzielnej egzystencji, a także celowość przekwalifikowania zawodowego.

Dokonując oceny stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowań co do odzyskania zdolności do pracy, lekarz orzecznik ZUS uwzględnia:

1. stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji;
2. możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

Niezdolność do pracy co do zasady orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, chyba że według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu – wówczas orzeka się ją na okres dłuższy. Jednakże w przypadku, gdy osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), w razie dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się tę niezdolność na okres do dnia osiągnięcia tego wieku.

Jakie warunki trzeba spełnić, aby uzyskać rentę z tytułu niezdolności do pracy?

Zgodnie z art. 57 ust. 1 u.e.r.f.u.s. renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu w rozumieniu tej ustawy, który spełnił łącznie następujące warunki:

1. jest niezdolny do pracy;
2. ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy. Spełnienie tego warunku nie jest wymagane w przypadku ubezpieczonego, którego niezdolność d