Sejm zrobił krok w stronę niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami

Od czasowych programów do ustawowego prawa

Podstawowym celem ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami jest stworzenie powszechnego systemu asystencji osobistej. Obecnie usługa jest finansowana przede wszystkim w ramach okresowych programów Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, kierowanych do samorządów oraz organizacji pozarządowych. Dlatego dostępność pomocy zależy między innymi od tego, czy dana gmina, powiat lub organizacja pozarządowa przystąpi do programu oraz jakimi środkami będzie dysponować. W praktyce oznacza to duże różnice terytorialne. W jednej miejscowości osoba z niepełnosprawnością może otrzymać wsparcie, a w sąsiednim powiecie takiej usługi może nie być, bądź też liczba dostępnych godzin może być niewystarczająca.

Ustawa ma zmienić ten model. Asystencja osobista ma stać się obligatoryjną usługą publiczną, finansowaną z budżetu państwa i dostępną niezależnie od miejsca zamieszkania. Sejm uchwalił ustawę 18 września 2026 r., po wspólnym rozpatrzeniu projektu prezydenckiego, rządowego i poselskiego. Teraz dokumentem zajmie się Senat.

Seniorzy bez wsparcia – najważniejsze poprawki zostały odrzucone

Przed głosowaniem nad całością ustawy posłowie rozpatrywali wnioski mniejszości oraz poprawki zgłoszone między innymi przez opozycję i przedstawicieli prezydenta. Większość propozycji dotyczących rozszerzenia systemu nie uzyskała poparcia. Odrzucono między innymi poprawki zakładające:

1. objęcie asystencją osób, które ukończyły 65 lat;
2. obniżenie progu uprawniającego do pomocy z 80 do 70 punktów;
3. wprowadzenie mechanizmu waloryzacji wynagrodzenia asystentów;
4. możliwość przenoszenia niewykorzystanych godzin na następny miesiąc.

Wiele z tych propozycji było popieranych przez środowisko osób z niepełnosprawnościami. Ich odrzucenie powoduje, że ustawa, mimo systemowego znaczenia, nie odpowiada na wszystkie zgłaszane potrzeby.

Szczególne kontrowersje budzi granica 65 lat. Może ona prowadzić do sytuacji, w której o dostępie do asystencji będzie decydował nie tylko zakres potrzeb, lecz także wiek osoby składającej wniosek. Jest to tym bardziej niezrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, jak dużo mówi się o polityce senioralnej i potrzebie zaopiekowania się starzejącym się społeczeństwem. Wątpliwości wywołuje również wysoki próg 80 punktów, zwłaszcza że sposób ustalania poziomu potrzeby wsparcia już wcześniej był krytykowany przez część osób z niepełnosprawnościami.

Asystencja to nie opieka

Zadaniem asystenta osobistego nie jest przejmowanie kontroli nad życiem osoby z niepełnosprawnością ani podejmowanie za nią decyzji. Asystent ma wspierać ją w takim zakresie, jaki wynika z jej potrzeb i wyborów. Pomoc może obejmować między innymi przemieszczanie się, wykonywanie czynności domowych, załatwianie spraw urzędowych, naukę, pracę, udział w wydarzeniach kulturalnych oraz utrzymywanie kontaktów społecznych. Chodzi więc nie tylko o pomoc przy podstawowych czynnościach, lecz także o umożliwienie niezależnego życia i aktywnego uczestnictwa w społeczeństwie. Tak rozumiana asystencja może również odciążyć rodziny i opiekunów, którzy obecnie często samodzielnie zapewniają osobie z niepełnosprawnością wsparcie przez większą część dnia.

Kto będzie mógł skorzystać z asystencji osobistej?

Uchwalona przez Sejm ustawa przewiduje dwie podstawowe grupy osób uprawnionych. Pierwszą mają być osoby z niepełnosprawnościami od ukończenia 18. do ukończenia 65. roku życia. Warunkiem będzie posiadanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia na co najmniej 80 punktów w stustopniowej skali.

Drugą grupę ma stanowić młodzież w wieku od 13 do 18 lat. W tym przypadku konieczne będzie posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności zawierającego określone w ustawie wskazania albo orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przyjęte kryteria oznaczają, że dostęp do asystencji nie będzie powszechny w dosłownym znaczeniu. Poza systemem mogą pozostać osoby, które mają realne trudności w codziennym funkcjonowaniu, ale otrzymały mniej niż 80 punktów. Prawa do tej usługi co do zasady nie nabędą również osoby, które ukończyły 65 lat.

Ile godzin wsparcia miesięcznie?

Osoby dorosłe będą mogły otrzymać od 20 do 240 godzin asystencji w miesiącu. W przypadku młodzieży w wieku 13–18 lat asystencja będzie dostępna od 2030 r., a jej limit ma wynosić od 20 do 80 godzin miesięcznie.

Liczba godzin nie będzie przyznawana automatycznie wyłącznie na podstawie liczby punktów. Podczas oceny mają być uwzględniane indywidualne potrzeby osoby, jej codzienne funkcjonowanie, zakres niezbędnej pomocy oraz sytuacje, w których wsparcie asystenta jest potrzebne.

Maksymalny wymiar 240 godzin oznacza średnio około ośmiu godzin pomocy dziennie. Nie jest to zatem rozwiązanie zapewniające wsparcie całodobowe, nawet osobom o najbardziej złożonych potrzebach.

Konieczna ocena potrzeb przez WZON

Wniosek o przyznanie prawa do asystencji będzie składany elektronicznie do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. Do wniosku ma zostać dołączony formularz samooceny, w którym osoba zainteresowana opisze swoje potrzeby i oczekiwany zakres pomocy. Następnie specjalnie przygotowany skład przeprowadzi ocenę potrzeb. Na jej podstawie wojewódzki zespół wyda decyzję administracyjną określającą między innymi:

1. prawo do korzystania z asystencji;
2. miesięczną liczbę godzin;
3. zakres czynności wykonywanych przez asystenta;
4. okres obowiązywania decyzji.

Od decyzji będzie można się odwołać. Po poprawce przyjętej przez Sejm maksymalny okres ważności takiej decyzji ma wynosić pięć lat, a nie trzy lata, jak pierwotnie zakładano. Obowiązek składania wniosków wyłącznie przez Internet może jednak stanowić barierę dla osób wykluczonych cyfrowo. Dlatego duże znaczenie będzie miało zapewnienie dostępnej i realnej pomocy w przejściu całej procedury.

Powiat będzie odpowiadał za organizację asystencji

Za zorganizowanie asystencji na danym terenie będzie odpowiadał powiat. Będzie on mógł wykonywać to zadanie samodzielnie albo powierzyć je gminie na podstawie porozumienia lub uprawnionej organizacji pozarządowej.

Istotna różnica w porównaniu z obecnymi programami polega na tym, że powiat nie będzie mógł po prostu zrezygnować z udziału w systemie. Zapewnienie asystencji stanie się jego ustawowym obowiązkiem. Osoba spełniająca warunki powinna otrzymać usługę bez względu na to, czy mieszka w dużym mieście, małej gminie czy na obszarze wiejskim. Skuteczność tych przepisów będzie jednak zależała nie tylko od finansowania, lecz także od dostępności odpowiednio przygotowanych asystentów. Szczególnie trudne może być zapewnienie kadr w mniejszych miejscowościach.

Nie od razu asystencję wprowadzano

Nawet jeśli dalsze prace legislacyjne przebiegną sprawnie, ustawowy system asystencji nie zacznie działać natychmiast. Zgodnie z tekstem uchwalonym przez Sejm zasadnicze wdrażanie nowych rozwiązań ma rozpocząć się w 2028 r. Rząd uzasadnia ten termin koniecznością przygotowania systemów teleinformatycznych, procedur i zaplecza organizacyjnego.

Dostęp do usługi będzie rozszerzany stopniowo. W pierwszym roku z asystencji będą mogły skorzystać osoby, które otrzymały co najmniej 95 punktów w skali potrzeby wsparcia. Dopiero w kolejnych etapach próg ma zostać obniżony, docelowo do 80 punktów.

Oznacza to, że część osób spełniających docelowe kryteria będzie musiała czekać dłużej na możliwość złożenia skutecznego wniosku.

Ważny krok, ale nie koniec dyskusji

Uchwalenie ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami przez Sejm jest ważnym krokiem w kierunku odejścia od czasowych i nierównomiernie dostępnych programów asystencji. Wsparcie to może zwiększyć niezależność osób z niepełnosprawnościami, umożliwić im podejmowanie pracy, naukę i aktywność społeczną, a jednocześnie odciążyć ich bliskich.

O rzeczywistym znaczeniu reformy zdecydują jednak jej ostateczny kształt, sposób przeprowadzenia oceny potrzeb, dostępność asystentów oraz tempo wdrażania systemu. Ograniczenie tego wsparcia do osób poniżej 65. roku życia, wysoki próg punktowy i kilkuletnie oczekiwanie na uruchomienie usługi pozostają najpoważniejszymi słabościami przyjętych rozwiązań.

Ustawa nie zakończyła, więc debaty o asystencji osobistej. Przeniosła ją na kolejny etap, na którym kluczowe będzie pytanie, czy system stanie się rzeczywiście powszechnym narzędziem niezależnego życia, czy wsparciem dostępnym tylko dla części potrzebujących?