Dorabianie do rent bez limitów? – co przewiduje społeczny projekt ustawy likwidującej pułapkę rentową?

Pułapka rentowa demotywuje osoby z niepełnosprawnościami do aktywności zawodowej

Środowisko osób z niepełnosprawnościami i ich opiekunów, a także liczni eksperci od lat wskazują, że mechanizm pułapki rentowej stanowi jeden z istotniejszych czynników zniechęcających osoby z niepełnosprawnościami zarówno do podejmowania zatrudnienia, jak i do rozwijania kariery zawodowej po podjęciu pracy. Pracownicy z niepełnosprawnościami, w tym osoby pobierające rentę socjalną lub rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, w razie przekroczenia określonego limitu przychodów pozwalających na dorabianie do otrzymywanego świadczenia rentowego, muszą liczyć się z jego zmniejszeniem, a nawet zawieszeniem prawa do niego. Na prawo do renty wpływają przede wszystkim przychody osiągnięte z tytułu działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych. Przykładowo, jeżeli przychody pracownika pobierającego rentę socjalną przekroczą 70% przeciętnego wynagrodzenia za pracę w poprzednim kwartale roku kalendarzowego (od 1 września do 30 listopada 2026 r. jest to 6463,20 zł brutto miesięcznie), ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, ale nie będą wyższe niż 130% tego wynagrodzenia (od 1 września do 30 listopada 2026 r. jest to 12 003,10 zł brutto miesięcznie) – świadczenie to zostanie zmniejszone o kwotę przekroczenia limitu dorabiania, ale nie więcej niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia, która od 1 marca 2026 r. wynosi odpowiednio:

• 989,41 zł – dla emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty socjalnej;
• 742,10 zł – dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy;
• 841,05 zł – dla renty rodzinnej dla jednej osoby.

Natomiast w sytuacji, gdy przychody, o których mowa powyżej, przekroczą 130% wskazanego przeciętnego wynagrodzenia za pracę (12 003,10 zł brutto miesięcznie), prawo do renty socjalnej zostanie zawieszone.

Oznacza to, że przy określonym poziomie zarobków podwyżka wynagrodzenia jest dla pracownika z niepełnosprawnością ryzykowna, a często wręcz nieopłacalna finansowo, podobnie jak otrzymanie premii lub nagrody. W konsekwencji, pomimo wysokiej efektywności pracownika i zadowolenia pracodawcy z efektów jego pracy, niejednokrotnie dochodzi do sytuacji, w której pracownik ten musi zrezygnować z podwyżki lub awansu, aby nie narażać się na zmniejszenie lub zawieszenie świadczenia. To skutecznie powstrzymuje osoby z niepełnosprawnościami przed podejmowaniem, a niekiedy też utrzymywaniem zatrudnienia, gdyż w praktyce osoby te niejednokrotnie nie mogą uzyskiwać wyższego wynagrodzenia za pracę, odpowiadającego ich kompetencjom, a także ilości i jakości wykonywanej pracy.

To właśnie opisany powyżej mechanizm jest określany jako tzw. pułapka rentowa. Działa ona demotywująco na osoby z niepełnosprawnościami, obniżając efektywność pracy oraz zadowolenie z jej wykonywania.

Organ rentowy powinien zostać powiadomiony przez osobę pobierającą rentę o wszelkich okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do niej albo zmniejszenie jej wysokości. Ma to istotne znaczenie, gdyż np. w razie dalszego pobierania renty socjalnej pomimo osiągania przychodów przekraczających 130% przeciętnego wynagrodzenia, o którym była mowa powyżej, pracownik będzie zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie brutto, podczas gdy świadczenie to otrzymywał od organu rentowego w kwocie netto. Przykładowo, kwota najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy lub renty socjalnej wynosi 1978,49 zł brutto miesięcznie, ale netto jest to 1800,43 zł miesięcznie. W przypadku konieczności zwrotu nienależnie pobranego świadczenia różnica na niekorzyść osoby pobierającej rentę socjalną lub najniższą rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wynosiłaby zatem 178,06 zł miesięcznie.

Praca bez obawy o zawieszenie lub zmniejszenie świadczenia rentowego – strona społeczna przygotowała projekt ustawy

Powyższa sytuacja może się jednak zmienić dzięki projektowi ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, którego celem jest likwidacja pułapki rentowej dla wszystkich rencistów z niepełnosprawnościami. Nowelizacja ta zakłada zniesienie przepisów przewidujących zmniejszenie wysokości rent lub zawieszenie prawa do nich w przypadku osiągania przez osobę pobierającą takie świadczenie przychodów przekraczających określone limity. Oznacza to, że osoby te mogłyby dorabiać do otrzymywanych świadczeń bez obawy o zmniejszenie lub zawieszenie świadczenia. Zmiany dotyczyłyby:

1. rent z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej, o których mowa w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1749, ze zm.; dalej: u.e.r.f.u.s.);
2. renty rolniczej z tytułu niezdolności do