Aktywizacja po angielsku

Z danych wynika, że odsetek biernych zawodowo na terenie Zjednoczonego Królestwa wyraźnie rośnie zwłaszcza od początku pandemii COVID–19.

Między grudniem 2023 r. a lutym 2024 r. poza brytyjskim rynkiem pracy pozostawało 9,34 mln osób w wieku od 16 do 64 lat, czyli 21,7% całej populacji w tym wieku. Było to o 850 tys. więcej niż przed rozpoczęciem pandemii. Co szczególnie istotne, najczęściej wskazywaną przyczyną bierności okazał się zły stan zdrowia. Jeszcze na początku 2019 r. długotrwała choroba odpowiadała za 23% przypadków bierności zawodowej, a na początku 2023 r. już za 28%, stając się jej najczęstszą przyczyną.

Dla porównania, w Polsce proporcje są inne. Według najnowszych wyników Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) w I kwartale 2026 r. biernych zawodowo było 3,665 mln osób w wieku produkcyjnym. Najczęstszym powodem bierności była nauka i podnoszenie kwalifikacji – 33,4%. Chorobę lub niepełnosprawność wskazało 24,2%, a obowiązki rodzinne 17,1% osób.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że powyższe porównanie nie jest szczególnie rzetelne. Inny jest zakres czasowy, inna grupa (w Wielkiej Brytanii to osoby w wieku 16–64 lata, a u nas – w wieku 18–59/64 lata). Mimo to chciałem w ten sposób zaznaczyć, że w Zjednoczonym Królestwie nieco inaczej niż w Polsce rozkładają się proporcje przyczyn bierności zawodowej.

Brytyjski problem ma przy tym wyraźny wymiar regionalny. Na północy Anglii aktywność zawodowa jest niższa, a zły stan zdrowia osób w wieku produkcyjnym częstszy niż przeciętnie w kraju. W 2023 r. wskaźnik bierności zawodowej wynosił tam 24,9% wobec średniej dla Zjednoczonego Królestwa na poziomie 21%.

Jakie w takim razie narzędzia aktywizacji zawodowej okazują się skuteczne? Odpowiedzi na to pytanie poszukiwali Catherine Haighton, Jill Wales, Ross Wilkie, Joanne Gray i Paul Crawshaw w opublikowanym pod koniec 2025 r. na łamach „BMC Public Health” przeglądzie systematycznym dotyczącym skuteczności brytyjskich interwencji ograniczających bierność zawodową osób z długotrwałymi schorzeniami i niepełnosprawnościami.

Ponad 600 tys. uczestników

Badacze uwzględnili 27 raportów opisujących 16 odrębnych badań przeprowadzonych w latach 2001–2023. Łącznie objęły one 632 821 uczestników. Większość analiz dotyczyła osób z problemami zdrowia psychicznego albo osób pobierających świadczenia z tytułu niezdolności do pracy lub niepełnosprawności. Niestety tylko pięć badań miało formę randomizowanych badań kontrolowanych, uznawanych za jeden z najmocniejszych sposobów oceny skuteczności interwencji.

Analizowane rozwiązania były bardzo różne. Część opierała się na obowiązkowych rozmowach z doradcą i sankcjach za nieprzestrzeganie warunków pobierania świadczeń. Inne stawiały na indywidualne wsparcie w znalezieniu pracy, wyspecjalizowanych doradców albo połączenie pomocy zawodowej z terapią psychologiczną.

Autorzy podzielili je na pięć głównych grup: interwencje wykorzystujące sankcje, klasyczny model Individual Placement and Support (IPS), IPS ograniczony czasowo, wsparcie specjalistycznych doradców ds. zatrudnienia oraz doradztwo zawodowe połączone z terapiami psychologicznymi.

Sankcje to nie rozwiązanie

Do pierwszej grupy należały m.in. programy Pathways to Work oraz ONE Advisory Service. W Pathways to Work osoby ubiegające się o świadczenie z tytułu niezdolności do pracy musiały uczestniczyć w cyklu rozmów dotyczących zatrudnienia. Niestawienie się mogło prowadzić do obniżenia pobieranego świadczenia. Jednocześnie uczestnicy mieli dostęp do indywidualnego doradztwa, pomocy w zarządzaniu problemami zdrowotnymi oraz zachęt finansowych związanych z powrotem do pracy (np. kredyty na preferencyjnych warunkach).

Pierwsze wyniki wyglądały obiecująco. W jednym z badań po 42 tygodniach uczestnicy Pathways to Work częściej pracowali, rzadziej pobierali świadczenie i częściej deklarowali wyższe dochody. W kolejnym badaniu efekt dotyczący zatrudnienia utrzymywał się po półtora roku, ale nie odnotowano już długoterminowej poprawy dochodów, pobierania świadczeń ani problemów zdrowotnych wpływających na zatrudnienie. Co więcej, zdobywana praca często była pracą w niepełnym wymiarze godzin.

Jeszcze słabiej wypadł ONE Advisory Service. Z programu korzystały m.in. osoby z długotrwałymi schorzeniami i niepełnosprawnościami, które spotykały się z osobistym doradcą i analizowały bariery w zatrudnieniu, możliwości powrotu do pracy oraz wpływ zatrudnienia na dochody i świadczenia. Badania nie wykazały jednak, by program w sposób przekonujący zwiększał zatrudnienie lub ograniczał pobieranie świadczeń.

W podsumowaniu autorzy określają dowody dotyczące programów wykorzystujących sankcje jako sprzeczne. Przywołują również inne badania, według których zaostrzanie warunkowości świadczeń nie musi zwiększać zatrudnienia, może natomiast negatywnie wpływać na zdrowie, aktywność i sytuację finansową osób z niepełnosprawnościami.

Najmocniejsze dowody dla IPS

Znacznie lepiej wyp