Ważność orzeczeń lekarskich wydanych poza umową z podstawową jednostką służby medycyny pracy

Zakaz dopuszczenia do pracy pracownika bez orzeczenia lekarza medycyny pracy

W ramach realizacji obowiązków z zakresu zapewniania profilaktycznej opieki zdrowotnej pracodawca kieruje pracowników na profilaktyczne badania lekarskie u lekarza medycyny pracy. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. ‒ Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 277, ze zm.; dalej: k.p.) wyróżnia w szczególności trzy rodzaje badań profilaktycznych: wstępne, okresowe i kontrolne. Badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wystawionego przez pracodawcę (w przypadku badań wstępnych – przez potencjalnego pracodawcę), przy czym w skierowaniu powinno zostać wskazane m.in. stanowisko pracy, które zajmuje lub ma zajmować pracownik (ewentualnie kandydat do pracy), a także warunki pracy na tym stanowisku.

Badania okresowe i kontrolne, o ile jest to możliwe, powinny być przeprowadzane w godzinach pracy pracownika. Badania okresowe przeprowadza się w terminie wskazanym przez lekarza medycyny pracy. Z kolei badania kontrolne przeprowadza się, gdy niezdolność pracownika do pracy spowodowana chorobą trwa dłużej niż 30 dni.

Badanie profilaktyczne kończy się wydaniem przez lekarza medycyny pracy orzeczenia stwierdzającego:

• brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku; albo
• istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku, w warunkach opisanych w skierowaniu na badania lekarskie.

Ma to szczególne znaczenie, ponieważ w świetle art. 229 § 4 k.p. pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach opisanych w skierowaniu na badania lekarskie.

W tym kontekście należy wspomnieć, że pracownik nie zawsze musi poddawać się wstępnym badaniom profilaktycznym. Badań tych nie przeprowadza się m.in. wówczas, gdy pracodawca zatrudnia pracownika pozostającego jednocześnie w stosunku pracy z innym pracodawcą, albo gdy pracodawca zatrudnia pracownika w ciągu 30 dni po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy łączącego pracownika z innym pracodawcą, a pracownik posiada aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach opisanych w skierowaniu na badania lekarskie, o ile nowy pracodawca stwierdzi, że warunki te odpowiadają warunkom występującym na danym stanowisku. Nie dotyczy to jednak osób przyjmowanych do wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych. W powyższej sytuacji pracodawca żąda od pracownika aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku oraz skierowania na badania, które stanowiło podstawę wydania tego orzeczenia.

Co istotne, pracownik, który w związku z przeprowadzanymi badaniami okresowymi lub kontrolnymi nie wykonuje swoich obowiązków pracowniczych, za czas niewykonywania pracy zachowuje prawo do wynagrodzenia. Pracodawca pokrywa koszty tych badań. Ponadto jeżeli poddanie się tym badaniom wymaga od pracownika przejazdu do innej miejscowości niż ta, w której siedzibę ma pracodawca lub do innej niż ta, w której pracownik świadczy pracę zgodnie z umową, przysługują mu należności na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych, np. na podstawie biletów lub tzw. kilometrówki (jeśli za zgodą pracodawcy pracownik udał się na badania prywatnym samochodem).

Pracodawcę wspiera służba medycyny pracy

Należy zaznaczyć, że realizacja profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami nie została powierzona wyłącznie pracodawcy. Na podstawie art. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 437 ze zm.; dalej: u.s.m.p.) właściwy poziom ochrony zdrowia pracujących (pracowników i osób wykonujących pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą) przed wpływem niekorzystnych warunków środowiska pracy i sposobu wykonywania pracy zapewnia służba medycyny pracy. Służba ta sprawuje także profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracującymi, w tym kontrolę ich stanu zdrowia. Ustawodawca wskazał przy tym, że systematyczna kontrola zdrowia pracowników, ukierunkowana na aktywne oddziaływanie na poprawę warunków pracy przez pracodawcę i ograniczenie ryzyka zawodowego, obejmuje procedury i badania służące ocenie ich stanu zdrowia, co ma na celu identyfikowanie elementów stanu zdrowia, które pozostają w związku przyczynowym z warunkami pracy.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.s.m.p., zadania służby medycyny pracy są realizowane przez następujące osoby:

• lekarzy;
• pielęgniarki;
• psychologów;
• inne osoby o kwalifikacjach zawodowych niezbędnych do wykonywania wielodyscyplinarnych zadań tej służby.

Co do zasady struktura służby medycyny pracy jest dwustopniowa. Realizuje ona swoje zadania za pośrednictwem jednostek organizacyjnych tej służby, do których zaliczają się:

1. podmioty wykonujące działalność leczniczą w celu sprawowania profilaktyczne