Zapłać i zapomnij

Pytanie to zresztą nie jest zawieszone w próżni i nie odnosi się jedynie do naszego, polskiego podwórka. Rozważania na ten temat pojawiają się w najnowszym opracowaniu Eurofound przygotowanym na nieformalne spotkanie Rady ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów. Rada – znana szerzej pod skrótową nazwą EPSCO – to jedna z najważniejszych formacji Rady Unii Europejskiej, do której należą ministrowie odpowiedzialni w krajach członkowskich UE za kwestie zatrudnienia i sprawy społeczne.

Jako że Irlandia rozpoczęła właśnie prezydencję w Unii Europejskiej, spotkanie EPSCO odbyło się 6 lipca w Ballinie. Polskę reprezentowała podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Katarzyna Nowakowska.

Nie wiemy jeszcze, czy systemy kwotowe były przedmiotem ministerialnej dyskusji, która miała niestety charakter zamknięty. Tematu tego nie poruszono podczas wieńczącej spotkanie konferencji prasowej, ale zapewne nie bez powodu pojawił się on w opracowaniu Eurofound. Skoro więc korespondenci i eksperci tej fundacji poświęcili mu uwagę, ale w oficjalnych przekazach kwestię tę przykryły inne sprawy, pozwolę sobie twórczo rozwinąć zagadnienie systemów kwotowych.

To faktycznie może działać

Na początek krótkie wyjaśnienie: Systemy kwotowe nakładają na określonych pracodawców obowiązek osiągnięcia minimalnego udziału osób z niepełnosprawnościami w zatrudnieniu. Firma, która nie osiąga wymaganego wskaźnika, może podlegać sankcji albo obowiązkowej wpłacie, choć szczegóły różnią się w poszczególnych państwach. Celem takiego rozwiązania jest zwiększenie popytu na pracę osób z niepełnosprawnościami, a nie jedynie pobieranie pieniędzy od pracodawców.

I choć zarzuty o to, że model ten de facto zasila po prostu publiczną kabzę, pojawiają się np. w odniesieniu do naszej rodzimej ustawy o rehabilitacji i zasad funkcjonowania PFRON, autorzy opracowania Eurofound nie odrzucają systemów kwotowych. Przeciwnie, wskazują, że nadal odgrywają one ważną rolę w europejskiej polityce zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Mogą tworzyć popyt na ich pracę i zwiększać rozliczalność pracodawców, wyznaczając konkretny, mierzalny poziom zatrudnienia, z którego przedsiębiorstwo może zostać rozliczone.

Ale mamy tu zasadniczy warunek: Obowiązkowi osiągnięcia określonego wskaźnika musi towarzyszyć jego realne egzekwowanie, zachęty dla przedsiębiorców oraz odpowiednie usługi wsparcia. Skuteczność systemu okazuje się natomiast mniejsza, gdy pracodawca może uiścić opłatę, zamiast faktycznie zatrudnić wymaganą liczbę osób z niepełnosprawnościami.

To ostatnie jakoś wyjątkowo dobrze pasuje do polskiego systemu aktywizacji. Przedsiębiorca nieosiągający ustawowego wskaźnika nie musi wykazać, że próbował go osiągnąć. Nie przedstawia planu poprawy, nie ma obowiązku przeanalizowania dostępności rekrutacji ani skorzystania z pomocy specjalistów. Oblicza należność, składa deklarację i dokonuje comiesięcznej wpłaty.

Dla PFRON jest to więc główne źródło przychodów, natomiast dla pracodawcy – kolejna pozycja w kosztach działalności. Aktywizacyjny cel łatwo znika gdzieś pomiędzy notą księgową a comiesięc