Inspiracje: kogo warto naśladować?

„Osoby z niepełnosprawnościami stanowią ogromny zasób talentów, a mimo to często nie znajdują na rynku pracy możliwości, których potrzebują” – mówiła Roxana Mînzatu podczas konferencji prasowej wieńczącej nieformalne spotkanie ministrów pracy i spraw społecznych Unii Europejskiej. Roxana Mînzatu to wiceprzewodnicząca wykonawcza do spraw praw socjalnych, umiejętności, pracy wysokiej jakości oraz do spraw gotowości (tak brzmi nazwa jej funkcji w oficjalnym tłumaczeniu), a rzeczone spotkanie odbyło się 6 lipca w Ballinie w Irlandii. Polskę reprezentowała na nim Katarzyna Nowakowska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, która – po rezygnacji Mai Nowak – kieruje obecnie Biurem Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.

Na potrzeby spotkania Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, czyli Eurofound, przygotowała opracowanie poświęcone narzędziom angażującym pracodawców w zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami. Dokument nie przynosi formalnego rankingu krajowych systemów. Wskazuje jednak pięć praktyk, które wybrano ze względu na dostępność wyników ewaluacji, ich wieloletnią kontynuację oraz dowody pozytywnego wpływu na podejmowanie i utrzymywanie zatrudnienia albo współpracę z pracodawcami.

Warto się im przyjrzeć, bo problem pozostaje aktualny. Od 2017 do 2025 r. luka zatrudnieniowa między osobami z niepełnosprawnościami i bez niepełnosprawności w Unii Europejskiej wzrosła z 23,5% do 24,2%. Poszczególne państwa osiągają jednak bardzo różne wyniki. Jak zauważyła Roxana Mînzatu, niektóre kraje radzą sobie lepiej, ale w skali całej Europy statystyki się nie poprawiają.

Najpierw praca, później wsparcie

Najmocniej udokumentowany spośród przedstawionych przez Eurofound instrumentów funkcjonuje w Danii. Project Inclusion oparto na modelu Individual Placement and Support, w skrócie IPS. Jest on skierowany przede wszystkim do osób doświadczających problemów zdrowia psychicznego.

Tradycyjna aktywizacja często przypomina wielostopniową ścieżkę. Najpierw diagnoza, rehabilitacja, trening kompetencji społecznych, kurs, praktyka czy też jakiś płatny staż, a dopiero na końcu próba znalezienia zatrudnienia. Droga może być tak długa, że jej uczestnik ostatecznie nie dociera do zwykłego miejsca pracy.

IPS odwraca tę kolejność. Osoba jest możliwie szybko kierowana do zatrudnienia na otwartym rynku albo do edukacji. Pomoc psychiatryczna, doradztwo dotyczące świadczeń, kontakt z pracodawcą i indywidualne wsparcie są zapewniane równolegle, już w trakcie podejmowania pracy lub nauki. Nie czeka się więc, aż kandydat zostanie uznany za całkowicie „gotowego” do zatrudnienia. Po prostu rzuca się on niejako od razu na głęboką wodę i otrzymuje takie wsparcie, żeby w miarę szybko i skutecznie nauczył się pływać.

Projekt rozpoczął się w 2011 r. Pierwotne badanie zostało już dawno zakończone, ale model IPS nadal jest stosowany i rozwijany w duńskich gminach i regionach. Co najważniejsze, jego skuteczność sprawdzono w randomizowanych badaniach klinicznych. Uczestnicy istotnie częściej podejmowali zatrudnienie lub edukację niż osoby korzystające ze standardowych usług urzędów pracy. Analiza ekonomiczna wykazała również oszczędności z perspektywy całego społeczeństwa.

Duński model pokazuje, że zatrudnienie może być częścią procesu zdrowienia i integracji społecznej. Nie musi stanowić czegoś w rodzaju nagrody za zakończoną rehabilitację.

Wsparcie również po podpisaniu umowy

W Austrii od ponad trzech dekad działa Arbeitsassistenz, czyli asysta w zatrudnieniu, stanowiąca część systemu NEBA. Pierwszy pilotaż przeprowadzono w 1992 r., a dwa lata później rozwiązanie to znalazło umocowane prawnie.

Asystent wspiera zarówno osobę z niepełnosprawnością, jak i pracodawcę. Pomaga w poszukiwaniu pracy, przygotowaniu do jej rozpoczęcia i wdrożeniu pracownika. Może również interweniować, gdy w miejscu pracy pojawi się konflikt, problem komunikacyjny, trudność z wykonywaniem zadań lub ryzyko rozwiązania umowy.

Znaczenie tego narzędzia najlepiej widać po rozpoczęciu zatrudnienia. W wielu programach właśnie wtedy kończy się finansowane wsparcie. Umowa została podpisana, wskaźnik osiągnięty, a uczestnik formalnie uznany za zaktywizowanego. Tymczasem pierwsze tygodnie i miesiące pracy często decydują o tym, czy zatrudnienie okaże się trwałe.

Austriackie ewaluacje wskazywały na pozytywne rezultaty zarówno w podejmowaniu, jak i utrzymywaniu pracy. Zwracano przy tym uwagę, że skuteczność zależy od jakości relacji nawiązywanych z pracodawcami oraz od odpowiedniego zaplecza organizacyjnego podmiotów świadczących asystę.

Arbeitsassistenz nie jest więc jednorazowym pośrednictwem ani usługą polegającą wyłącznie na przedstawieniu pracodawcy kandydata. To długotrwałe prowadzenie konkretnej