Martwa ścieżka aktywizacji

"Niezdolny do pracy": już sam ten termin, pojawiający się w treści ZUS-owskich orzeczeń jest jedną z barier w aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami. Regularnie zwraca się na to uwagę w debacie publicznej: podczas konferencji, spotkań, seminariów i w publicystyce, do czego zresztą przykładamy rękę. Termin jest mylący i nie zmienia tego tłumaczenie, że pojawia się w orzecznictwie wyłącznie do celów rentowych. W kontraście do niego ogólnikowa przesłanka, że nikt nie może człowiekowi zabronić pracować, wciąż mizernie przebija się do świadomości pracodawców.

W tym kontekście widniejący na niektórych orzeczeniach zapis o tym, że dana osoba jest co prawda niezdolna do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale po przekwalifikowaniu będzie mogła wykonywać inny zawód, wygląda zupełnie inaczej. Wygląda jak otwarta droga powrotu na rynek pracy. Problem w tym, że w ostatnich latach droga ta coraz bardziej zarasta zielskiem, a w roku ubiegłym lekarze orzecznicy ZUS zdecydowali, że zaledwie osiem osób będzie mogło nią w ogóle podążyć. Z czego wynika zatem, że tzw. renta szkoleniowa jest obecnie praktycznie martwym instrumentem aktywizacji zawodowej?

Droga powrotu

Mechanizm renty szkoleniowej wygląda całkiem sensownie. Jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie rentowe trwale utraciła zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale po odpowiednim przekwalifikowaniu może wykonywać inną pracę, orzeka się o celowości przekwalifikowania zawodowego. Takie orzeczenie jest podstawą przyznania renty szkoleniowej. Świadczenie przyznawane jest zasadniczo na 6 miesięcy, ale na wniosek starosty może zostać przedłużone o dalsze 30 miesięcy. Kursy dla osób, którym przyznano rentę szkoleniową, finansowane są ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, przekazywanych do dyspozycji wojewódzkiego urzędu pracy.

Przynajmniej w teorii jest to zatem świadczenie przejściowe. Ma zapewnić utrzymanie w czasie nauki nowego zawodu i pomóc w powrocie do aktywności zawodowej osobie, która nie może już wykonywać dotychczasowej pracy, ale nie powinna być trwale bierną zawodowo.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14 lutego 2024 r. zwracał uwagę, że celem i funkcją renty szkoleniowej jest „przekwalifikowanie ubezpieczonego (aktywizacja zawodowa) oraz zapewnienie środków finansowych na utrzymanie w okresie przeszkolenia”. To istotne rozróżnienie: zwykła renta z tytułu niezdolności do pracy ma zastępować utracone wynagrodzenie, natomiast renta szkoleniowa ma być narzędziem zmiany zawodowej.

Zanikające świadczenie

Tyle teoria. W praktyce świadczenie znika ze statystyk. Dr Marek Tradecki i dr hab. Monika Lewandowicz-Machnikowska w artykule „Renta szkoleniowa – teraźniejszość i przyszłość świadczenia z perspektywy lekarza i prawnika” piszą, że przepisy regulujące rentę szkoleniową „od początku ich obowiązywania rodziły wątpliwości”, a samo świadczenie „przyznawano stosunkowo rzadko”. Z czasem renta ta stała się „świadczeniem zanikającym”, a w 2023 r. „praktycznie przestała być udzielana”.

I nie była to bynajmniej przesada. W 2023 r. lekarze orzecznicy ZUS wydali ponad 1,17 mln różnych orzeczeń. Orzeczeń o celowości przekwalifikowania zawodowego było 8. Tradecki i Lewandowicz-Machnikowska komentowali, że ujawnione dane „nie są już tylko alarmujące”, ale świadczą o tym, że świadczenie „po prostu przestaje funkcjonować”, a przepisy o udzielaniu renty szkoleniowej „stały się w rzeczywistości martwe”.

Najnowsze dane ZUS za 2025 r. potwierdzają, że nie mieliśmy do czynienia z jednoroczną anomalią. W 2025 r. ponownie było tylko 8 orzeczeń o celowości przekwalifikowania zawodowego. Przy ponad milionie orzeczeń ogółem i setkach tysięcy orzeczeń dla celów rentowych instrument, który miał otwierać ścieżkę powrotu do pracy, jest statystycznie niewidoczny.

Trudno nawet zawnioskować!

Jednym z problemów jest sama konstrukcja ZUS-owskiej procedury. Renta szkoleniowa nie funkcjonuje jak świadczenie, o które ubezpieczony po prostu składa osobny, czytelny wniosek. Tradecki i Lewandowicz-Machnikowska zwracają uwagę, że „zdecydowana większość ubezpieczonych nie wie, że można skorzystać z tego świadczenia”, a jednocześnie „nie ma możliwości złożenia wniosku o rentę szkoleniową do ZUS”. Zainteresowany składa wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy, a możliwość przyznania renty szkoleniowej pojawia się niejako wewnątrz tego postępowania.

W praktyce zainicjowanie tej ścieżki aktywizacji leży wyłącznie po stronie lekarzy orz