Asystent prawny, kurator i pełnomocnik rejestrowany zamiast ubezwłasnowolnienia

Ubezwłasnowolnienie w porządku prawnym

Ubezwłasnowolnienie w Polsce nadal funkcjonuje, choć znajduje się obecnie w fazie istotnych zmian prawnych, o czym piszę w dalszej części artykułu. Obowiązujące przepisy przewidują ubezwłasnowolnienie całkowite oraz częściowe. Ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Ubezwłasnowolnienie częściowe odnosi się do osoby pełnoletniej, która nie wymaga całkowitego pozbawienia zdolności do czynności prawnych, ale potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw. W powyższych sprawach orzeka sąd okręgowy, a postępowanie powinno uwzględniać wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek, oraz opinie biegłych. Instytucja ta jest krytykowana jako zbyt daleko ingerująca w autonomię człowieka, dlatego rząd przyjął projekt ustawy zakładający odejście od ubezwłasnowolnienia.

Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe wciąż jeszcze reguluje Kodeks cywilny w art. 13–16, w tym skutki w postaci opieki albo kurateli.

Próba zmian

Obecnie rząd przedłożył projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, druk nr 2645 (dalej: jako projekt). Projekt jest obecnie przedmiotem prac sejmowych. Jego pierwsze czytanie odbyło się 17 czerwca 2026 r. na 60. posiedzeniu Sejmu, a projekt skierowano do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka.

Dlaczego reforma jest potrzebna?

Proponowane przez rządzących rozwiązania mają na celu zbliżenie polskich regulacji do międzynarodowych standardów ochrony praw osób z niepełnosprawnościami. Szczególne znaczenie przypisuje się Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, która akcentuje potrzebę poszanowania autonomii jednostki, jej samodzielności, woli oraz prawa do korzystania ze wsparcia przy podejmowaniu decyzji prawnych. W uzasadnieniu projektu zwrócono uwagę, że obecny model ubezwłasnowolnienia jest nadmiernie rygorystyczny i w wielu sferach życia prowadzi do automatycznego ograniczenia możliwości samodzielnego decydowania. Zaznaczono także, że samo określenie „ubezwłasnowolnienie” ma negatywny wydźwięk, ponieważ może być postrzegane jako stygmatyzujące i odbierające osobie poczucie sprawczości oraz podmiotowości.

Planowane zmiany wpisują się również w realizację krajowych dokumentów strategicznych, w szczególności Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030. Projekt uwzględnia ponadto zachodzące procesy demograficzne, zwłaszcza starzenie się społeczeństwa oraz wzrost liczby osób, które mogą wymagać pomocy w podejmowaniu decyzji dotyczących spraw osobistych, majątkowych lub zdrowotnych.

Co zawiera projekt?

Projekt przewiduje rezygnację z dotychczasowej instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej systemem instrumentów wspieranego podejmowania decyzji. Nowe rozwiązania mają być skierowane do osób pełnoletnich, które potrzebują pomocy w prowadzeniu swoich spraw oraz w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. Mimo deklarowanego celu część osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów obawia się, że projektowane przepisy mogą w praktyce pogorszyć ich sytuację.

Projekt przedstawiany jest jako odejście od ubezwłasnowolnienia na rzecz modelu respektującego wolę, godność i podmiotowość osób z niepełnosprawnościami. Część osób uważa, że mimo korzystnego języka projektu, przepisy mogą umożliwiać sądowi ustanowienie kuratora reprezentującego „do wszelkich spraw”, co w praktyce pozbawi osobę realnej możliwości samodzielnego działania.

Poza tym przewiduje się wprowadzenie czterech podstawowych instrumentów wspieranego podejmowania decyzji: asystenta prawnego, kuratora wspierającego, kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego. Ich celem ma być umożliwienie osobom pełnoletnim korzystania ze zdolności do czynności prawnych w sposób zgodny z ich wolą, potrzebami i interesami, z uwzględnieniem także w