Nieznajomość praw pozostawia osoby z niepełnosprawnościami na marginesie

Konwencja na papierze zamiast w świadomości

Najmocniejszy wniosek z raportu jest niewygodny: świadomość praw wynikających z Konwencji jest niska nie tylko w całym społeczeństwie, lecz także wśród osób, których te prawa bezpośrednio dotyczą. O Konwencji słyszało 36 proc. badanych osób z niepełnosprawnościami. Aż 53 proc. deklaruje, że jej nie zna, a 11 proc. nie potrafi odpowiedzieć. Nawet wśród tych, którzy kojarzą nazwę dokumentu, wiedza często ma charakter hasłowy. Tylko część badanych potrafi powiedzieć, jakie konkretne prawa wynikają z Konwencji i jak można się na nie powołać w kontakcie z urzędem, szkołą, pracodawcą czy placówką ochrony zdrowia.

To ważne, bo Konwencja nie jest symboliczną deklaracją życzliwości. To akt prawny, uznający osoby z niepełnosprawnościami za pełnoprawne podmioty, mające prawo do własnych decyzji, wyborów i wolności. W praktyce oznacza to prawo do równego traktowania, niezależnego życia, dostępności, edukacji, pracy, ochrony zdrowia, udziału w życiu publicznym i ochrony przed przemocą. Jeśli jednak dokument nie jest znany, trudno oczekiwać, że będzie codziennym narzędziem wzmacniania sprawczości.

Konwencja – prawem nieznanym

Z wypowiedzi badanych wynika, że Konwencja bywa postrzegana jako ogólny „parasol ochronny” – coś ważnego, co powinno pomagać, ale niekoniecznie wiadomo jak. Część osób nie umie odróżnić praw wynikających z Konwencji od ulg, świadczeń, orzecznictwa czy regulacji krajowych. W ich doświadczeniu wszystko zlewa się w jedną kategorię: „przepisy o niepełnosprawności”.

To pokazuje poważny problem. Dla wielu osób z niepełnosprawnościami prawa są nadal rozumiane przede wszystkim jako świadczenia pieniężne, dofinansowania, karta parkingowa, ulgi komunikacyjne, refundacje sprzętu czy dostęp do rehabilitacji. Są to sprawy bardzo ważne, ale nie wyczerpują sensu Konwencji. Jej rdzeniem jest przejście od logiki pomocy do logiki praw: od pytania „co można komuś przyznać?” do pytania „co państwo musi zapewnić, aby osoba mogła żyć, decydować i uczestniczyć na równi z innymi?”.

Informacja buduje świadomość prawną

Raport pokazuje także, że sposób podania informacji ma znaczenie. W wywiadach jakościowych część osób dopiero po zapoznaniu się z wersją łatwą do czytania i zrozumienia zaczynała łączyć Konwencję z językiem praw człowieka: równością, niedyskryminacją, samostanowieniem, pracą, edukacją, zdrowiem, rehabilitacją i usuwaniem barier. To sygnał, że brak wiedzy nie wynika z braku zainteresowania, lecz z niedostępności informacji i braku systemowego informowania.

Osoby z niepełnosprawnościami nie powinn