Kogo żywi PFRON?

Na początek kilka słów wyjaśnienia. Ów trzeci sektor oznacza nie tylko fundacje czy organizacje pozarządowe działające na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Są to również m.in. kościelne osoby prawne i jednostki organizacyjne, stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, spółdzielnie socjalne, a także spółki kapitałowe oraz kluby sportowe działające nie dla zysku, o ile spełniają warunki określone w przepisach o działalności pożytku publicznego. Z kolei mechanizm art. 36 ustawy o rehabilitacji czyni z PFRON wielkiego grantodawcę, dzięki któremu organizacje będące z natury rzeczy bliżej osób z niepełnosprawnościami niż administracja publiczna mogą prowadzić adresowaną do nich działalność.

Ponad miliard na zadania zlecane

Jak czytamy w „Sprawozdaniu Zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2025 roku”, w ubiegłym roku na zadania zlecane fundacjom i organizacjom pozarządowym na podstawie art. 36 ustawy o rehabilitacji wydano 1,143 mld zł. Było to 98,43% planu. Wsparciem objęto 379 127 osób z niepełnosprawnościami.

Bynajmniej nie jest to jakiś poboczny fragment działalności PFRON. Mówimy o jednym z największych kanałów dystrybucji środków Funduszu. Dla porównania, wydatki na zadania zlecane organizacjom były wielokrotnie wyższe niż środki przeznaczane na wiele rozpoznawalnych programów PFRON w rodzaju „Aktywny samorząd” czy „Samodzielność-Aktywność-Mobilność”. Art. 36 nie jest więc dodatkiem do zasadniczej działalności Funduszu, lecz jednym z jej centralnych mechanizmów.

Skala organizacyjna również robi wrażenie. W 2025 r. środki wypłacono na podstawie 1 274 umów. Według danych PFRON trafiły one do 708 organizacji, liczonych według kontrahenta głównego umowy, bez partnerów we wnioskach wspólnych. Średniomiesięczny wskaźnik przekazanej pomocy wynosił 95,24 mln zł. Można więc powiedzieć, że każdego miesiąca przez ten kanał przepływały pieniądze porównywalne z rocznymi budżetami niejednej instytucji publicznej.

Najwięcej na samodzielność

Zostawmy na chwilę ogólną kwotę i prześledźmy strukturę wydatków. Największa część środków z art. 36 została przeznaczona na zwiększenie samodzielności osób z niepełnosprawnościami. W 2025 r. wydano na ten kierunek 850,2 mln zł, czyli 74,4% wszystkich wydatków w ramach zadań zlecanych.

Dopiero na drugim miejscu znalazło się wejście osób z niepełnosprawnościami na rynek pracy. Na ten kierunek przeznaczono 198,1 mln zł, czyli 17,3% środków. Stąd właśnie sformuowany na wstępie wniosek, że mniej niż jedna piąta pieniędzy przekazywanych przez PFRON podmiotom trzeciego sektora w ramach art. 36 została w ubiegłym roku skierowana bezpośrednio na aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnościami.

Pozostałe kierunki miały już znacznie mniejszą skalę. Wzrost aktywności osób z niepełnosprawnościami w różnych dziedzinach życia pochłonął 41,6 mln zł. Zapewnienie dostępu do informacji kosztowało 17,2 mln zł. Poprawa jakości funkcjonowania otoczenia osób z niepełnosprawnościami to z kolei 10,7 mln zł. Upowszechnianie pozytywnych postaw społecznych wobec osób z niepełnosprawnościami kosztowało natomiast 6,8 mln zł. Do tego dochodziły środki związane z pomocą po powodzi oraz regrantingiem w ramach programu „Moc lokalnych inicjatyw”.

Taki rozkład środków jest bardzo wymowny. Chociaż art. 36 formalnie obejmuje rehabilitację zawodową i społeczną, finansowo dominuje w nim jednak wsparcie samodzielności, usług, codziennego funkcjonowania i uczestnictwa społecznego. Aktywizacja zawodowa nie jest tu głównym kierunkiem przepływu pieniędzy.

Blisko ludzi, daleko od rynku pracy?

Można to odczytywać dwojako. Z jednej strony organizacje społeczne często wykonują pracę, której administracja publiczna nie byłaby w stanie wykonać samodzielnie. Są bliżej konkretnych osób, rodzin, lokalnych środowisk, grup o specyficznych potrzebach. Potrafią prowadzić rehabilitację, poradnictwo, asystencję, wsparcie psychologiczne, działania e