Wpłaty, korzyści i niewykorzystane środki ZFRON

Głównymi sponsorami rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnościami są firmy, które ich nie zatrudniają lub robią to w niewystarczającym zakresie. Jednak część przychodów Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych pochodzi od zakładów pracy chronionej, a więc podmiotów, w których wskaźnik zatrudnienia pracowników z orzeczeniem jest bardzo wysoki i które wciąż stanowią jeden z filarów aktywności zawodowej tej grupy.

Wpłaty ZPChr do PFRON laik mógłby błędnie odczytać jako odpowiednik wpłat dokonywanych przez zwykłych pracodawców, którzy nie osiągają ustawowego wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Jednak w przypadku zakładów pracy chronionej mechanizm jest inny.

Podstawowa część pieniędzy wpływających do PFRON pochodzi z deklaracji DEK-1-0, czyli od pracodawców, którzy zatrudniają co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy i nie osiągają wymaganego wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. W 2025 r. z tego tytułu Fundusz uzyskał ponad 7,3 mld zł. Na tym tle kwota 124,1 mln zł z DEK-2-a – czyli od zakładów pracy chronionej – wygląda dużo skromniej, ale nadal jest znacząca. „Sprawozdanie Zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2025 roku” wskazuje, że chodzi o wpłaty w wysokości 10% uzyskanych zwolnień z podatku od nieruchomości, rolnego, leśnego, podatku od czynności cywilnoprawnych i określonych opłat oraz 40% kwot zaliczek pobranych przez prowadzących ZPChr na podatek dochodowy od osób fizycznych.

To istotny element konstrukcji systemu wsparcia aktywizacji zawodowej, który funkcjonuje już od niemal trzydziestu lat na mocy ustawy o rehabilitacji. ZPChr nie płacą tej kwoty dlatego, że mają zbyt niski udział pracowników z niepełnosprawnościami. Płacą dlatego, że status zakładu pracy chronionej wiąże się nie tylko z określonymi korzyściami, ale także z obowiązkiem przekazywania części tych korzyści dalej, za pośrednictwem PFRON.

Przywilej, który ma swoją cenę

Status zakładu pracy chronionej był od początku pomyślany jako rozwiązanie szczególne. Z jednej strony taki pracodawca zatrudnia znaczną liczbę osób z niepełnosprawnościami, często w warunkach wymagających dodatkowego wsparcia organizacyjnego, medycznego, rehabilitacyjnego czy socjalnego. Z drugiej strony korzysta z określonych preferencji publicznoprawnych.

Na koniec 2025 r. – według danych półrocznych przekazywanych wojewodom – funkcjonowały 542 zakłady pracy chronionej. Zatrudniały łącznie 93 096 osób, w tym 72 178 osób z niepełnosprawnościami. Zatem udział pracowników z orzeczeniem w zatrudnieniu ogółem wynosił w tych podmiotach 77,5%. W przypadku ZPChr zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami pozostaje więc rdzeniem ich funkcjonowania.

Jednocześnie sprawozdanie PFRON pokazuje, że część finansowych konsekwencji statusu ZPChr wraca do Funduszu. Kwota 124,1 mln zł z DEK-2-a jest właśnie takim przykładem. Zakład korzysta ze zwolnień i szczególnych zasad, ale część wynikających z tego pieniędzy trafia do PFRON. Można powiedzieć, że to cena statusu chronionego. ZPChr są beneficjentami określonych rozwiązań, ale nie są wyłączone z obiegu finansowego Funduszu. Przeciwnie: jednocześnie korzystają ze wsparcia i same zasilają PFRON.

Mniej zakładów, większe wpłaty

W 2025 r. wpłaty z DEK-2-a były wyższe niż rok wcześniej, chociaż liczba zakładów pracy chronionej spadła. W 2024 r. przychody z DEK-2-a wyniosły 106,4 mln zł, a w 2025 r. już 124,1 mln zł. Mamy tu więc wzrost o prawie 17,8 mln zł, czyli o około 16,6%.

Sama liczba ZPChr nie przesądza jednak o sumie tych wpłat w ujęciu memoriałowym. DEK-2-a zależy od wartości zwolnień oraz od kwot zaliczek na PIT, a nie od prostego rachunku: ile jest zakładów, tyle powinna wynosić suma danin z tytułu DEK-2-a. Mniej liczny segment może wygenerować wyższe wpłaty, jeżeli rośnie podstawa naliczania tych wpłat.

Najbardziej oczywistym czynnikiem jest wzrost wynagrodzeń. Skoro 40% zaliczek na PIT pobranych przez prowadzących ZPChr trafia do PFRON, to wyższe płace mogą zwiększać tę część przychodów nawet przy malejącej liczbie zakładów i pracowników. Znaczenie mogła mieć także wartość zwolnień podatkowych i opłatowych. Jeżeli większe lub bardziej majątkowe zakłady utrzymują status, a mniejsze z niego wypadają, łączna kwota wpłat może rosnąć mimo spadku liczby podmiotów.

Do tego dochodzi jeszcze techniczny, ale istotny element: korekty i rozliczenia za wcześniejsze okresy. Sprawozdanie za 2025 r. wskazuje, że PFRON zaewidencjonował ponad 418 tys. deklaracji zwykłych i korygujących, w tym niemal 49 tys. dotyczących okresów sprzed 2025 r. Wśród dokumentów od prowadzących ZPChr lub ZAZ było ponad 8,4 tys. deklaracji, z czego ponad 1,7 tys. dotyczyło wcześniejszych okresów. To również może wpływać na roczne wykonanie przychodów.

Niewykorzystany ZFRON

Drugą ważną pozycją, która w kontekście ZPChr rzuca się w oczy podczas lektury sprawozdania, są środki ZFRON. Zakładowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych jest tworzony i prowadzony przez zakłady pracy chronionej.

W sprawozdaniu za 2025 r. przychody z tytułu niewykorzystanych środków ZFRON wyniosły 15,9 mln zł. W 2024 r. była to kwota wyższa: 19,7 mln zł. Oznacza to spadek o około 3,8 mln zł, czyli o około 19,3%.

Sformułowanie „niewykorzystane środki ZFRON” warto jednak rozumieć szerzej niż tylko jako pieniądze, których zakład po prostu nie zdążył wydać. Sprawozdanie Zarządu PFRON wyjaśnia, że chodzi m.in. o sytuacje niewykorzystania środków funduszu do 31 grudnia następnego roku, likwidacji, upadłości, wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej, utraty statusu ZPChr, niezgodnego z ustawą przeznaczenia środków funduszu rehabilitacji, a także niedotrzymania terminu ich przekazania.

W praktyce jest to więc kategoria obejmująca różne przypadki powrotu pieniędzy do PFRON. Część może wynikać z niewydatkowania środków w terminie. Część z utraty statusu albo zakończenia działalności. Część z nieprawidłowego przeznaczenia środków. Wszystkie te sytuacje mają jednak wspólny mianownik: pieniądze, które miały służyć rehabilitacji pracowników z niepełnosprawnościami w zakładzie, wracają do Funduszu.

Dofinansowania do wynagrodzeń

Obraz ZPChr byłby niepełny, gdyby zatrzymać się wyłącznie na wpłatach. Zakłady pracy chronionej pozostają również znaczącymi beneficjentami PFRON.

W 2025 r. na dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami wypłacono łącznie prawie 4 mld zł. Z tej kwoty około 1,49 mld zł trafiło do zakładów pracy chronionej, a około 2,49 mld zł do pracodawców z otwartego rynku pracy. Widać więc wyraźnie, że rynek chroniony jest mniejszy niż kiedyś, ale nadal absorbuje bardzo dużą część środków przeznaczonych na dopłaty płacowe. Warto przy tym wziąć pod uwagę, że ZPChr mieliśmy na koniec roku 542, natomiast liczba firm z otwartego rynku pracy, które korzystały z dopłat do wynagrodzeń, oscylowała wokół 32–33 tysięcy.

PFRON przekazuje też środki dysponentom zakładowego funduszu aktywności albo zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych na podstawie art. 33b ustawy o rehabilitacji. W tym miejscu trzeba zachować precyzję: w przypadku ZPChr chodzi o ZFRON, natomiast Zakładowy Fundusz Aktywności dotyczy zakładów aktywności zawodowej.

Ten obieg finansowy jest więc bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać. ZPChr wpłacają do PFRON część pieniędzy wynikających z określonych preferencji. Zwracają środki ZFRON, gdy nie zostaną wykorzystane lub gdy wystąpią inne przesłanki ustawowe. Jednocześnie korzystają z dofinansowań do wynagrodzeń i z innych mechanizmów wsparcia.

Gminy częścią tej układanki

Status ZPChr ma znaczenie nie tylko dla samych zakładów i PFRON, ale również dla gmin, w których funkcjonują te podmioty. Zwolnienia podatkowe przysługujące prowadzącym zakłady pracy chronionej i zakłady aktywności zawodowej oznaczają utracone dochody samorządów. Dlatego PFRON rekompensuje gminom część tych strat.

W 2025 r. Fundusz wypłacił gminom 42,9 mln zł z tytułu rekompensat utraconych dochodów wynikających ze zwolnień podatkowych przysługujących prowadzącym ZPChr i ZAZ. To kolejny aspekt tej samej w gruncie rzeczy logiki: status chroniony jest mechanizmem wsparcia zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami, ale jego skutki finansowe rozkładają się między pracodawców, Fundusz, budżet państwa i samorządy.

W tym sensie kwota 124,1 mln zł z DEK-2-a nie jest odosobnioną ciekawostką księgową. Jest elementem większej konstrukcji, w której preferencje, obowiązki, dopłaty i rekompensaty tworzą sieć wzajemnych przepływów. I gdy weźmie się to wszystko pod uwagę, w zasadzie kwota ta przestaje wydawać się nam już tak duża. Niemniej jednak szkoda tych 16 milionów złotych niewykorzystanych środków ZFRON, które mogłyby zostać wydane na rehabilitację i bezpośrednie wsparcie pracowników, z czego korzyści odczuliby nie tylko oni, ale też ich pracodawcy.