7 szczęściarzy

Lektura „Sprawozdania Zarządu PFRON z realizacji planu rzeczowo-finansowego z działalności Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 2025 roku” może być niezwykle pouczająca dla wszystkich realnie zainteresowanych aktywizacją zawodową osób z niepełnosprawnościami. Widzimy przede wszystkim ogromne kwoty: niemal 8 mld zł wpłaconych do Funduszu przez pracodawców niespełniających ustawowego wymogu zatrudnienia pracowników z orzeczeniem na przynajmniej 6% etatów. Widzimy też skalę wykorzystania najbardziej popularnego instrumentu wsparcia, czyli dofinansowań do wynagrodzeń tychże pracowników: niemal 4 mld zł. Ale w sprawozdaniu – w kontekście innych instrumentów związanych z zatrudnieniem – pojawiają się też o wiele niższe kwoty, a czasem również okrągłe zera.

Co oprócz dofinansowań?

Warto uporządkować, o jakich instrumentach mowa. Nie są one identyczne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. Łączy je jednak to, że dotyczą zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami i są realizowane przez samorządy powiatowe ze środków PFRON.

Art. 26 ustawy o rehabilitacji pozwala pracodawcy ubiegać się o zwrot dodatkowych kosztów wynikających z zatrudnienia osoby z niepełnosprawnością. Chodzi m.in. o adaptację pomieszczeń zakładu pracy, przystosowanie tworzonych lub istniejących stanowisk pracy, adaptację albo nabycie urządzeń ułatwiających wykonywanie pracy lub funkcjonowanie w zakładzie, zakup i autoryzację oprogramowania, urządzenia technologii wspomagających oraz rozpoznanie potrzeb przez służby medycyny pracy.

Art. 26d dotyczy innego rodzaju wsparcia: zwrotu kosztów zatrudnienia pracowników pomagających pracownikowi z niepełnosprawnością w wykonywaniu obowiązków. Tu nie chodzi o sprzęt, remont czy oprogramowanie, lecz o pomoc drugiego człowieka w organizacji pracy.

Art. 26e to zwrot kosztów wyposażenia stanowiska pracy dla osoby z niepełnosprawnością zarejestrowanej w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotna albo poszukująca pracy niepozostająca w zatrudnieniu. Ten instrument jest w praktyce dużo szerzej wykorzystywany niż art. 26.

Jest jeszcze art. 26g, dotyczący spółdzielni socjalnych. Obejmuje on zwrot kosztów tworzenia stanowiska pracy dla osoby z niepełnosprawnością oraz finansowanie kosztów wynagrodzenia takiej osoby zatrudnionej w spółdzielni socjalnej. W tym przypadku dane ze sprawozdań są szczególnie wymowne.

Zaledwie siedmioro, czyli art. 26 w praktyce

Najbardziej uderza zdumiewająco niska skala wykorzystania instrumentu z art. 26. To przepis, który mógłby odgrywać bardzo ważną rolę w praktycznym usuwaniu barier w miejscu pracy i to nie tylko dla nowych pracowników, ale także dla tych, którzy nabyli niepełnosprawność w trakcie zatrudnienia u danego pracodawcy. Jego zakres jest szeroki: od adaptacji pomieszczeń, przez przystosowanie stanowiska, aż po zakup oprogramowania i technologii wspomagających. Dla wielu pracowników z niepełnosprawnościami takie rozwiązania mogą decydować o tym, czy praca jest realnie możliwa, wygodna i bezpieczna.

Tymczasem w 2025 r. złożono w całym kraju zaledwie 8 wniosków na kwotę 149 423 zł. Podpisano 7 umów na kwotę 127 000 zł. Zatrudnionych zostało 7 osób, w tym 3 kobiety.

Porównanie z rokiem wcześniejszym pokazuje wzrost, ale z poziomu niemal zerowego. W 2024 r. złożono 4 wnioski na kwotę 36 058 zł. Podpisano 3 umowy na kwotę 16 757 zł. Ostatecznie jednak z dostosowania stanowiska pracy skorzystała jedna osoba.

Można więc powiedzieć, że w 2025 r. było lepiej. Tyle że „lepiej” oznacza wzrost z jednej osoby do siedmiu osób w skali całego kraju. Przy takim zakresie instrumentu i przy skali środków przepływających przez PFRON to wynik bardziej przypominający pilotaż niż realnie działające narzędzie rynku pracy.

Pomoc drugiego człowieka

Nieco inaczej wygląda sprawa z art. 26d, czyli zwrotu kosztów zatrudnienia pracowników pomagających pracownikowi z niepełnosprawnością w pracy. Ten instrument ma