Coraz mniej pracujących rencistów!

To oczywiście gorzka ironia. Jeżeli bowiem grupa osób, których dotyczy problem, stopniowo się kurczy, państwo może rzeczywiście „zaoszczędzić”. Tyle że będzie to oszczędność pozorna: osiągnięta nie dzięki lepszej polityce publicznej, ale dzięki temu, że coraz mniej osób z prawem do renty łączy świadczenie z aktywnością zawodową. A przecież powinno być dokładnie odwrotnie. Jeśli poważnie traktujemy hasła o aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami, nie powinniśmy szukać oszczędności kosztem tak wrażliwej społecznie grupy. Praca nie może być dla części rencistów finansowym i administracyjnym ryzykiem.

Najnowszy raport Zakładu Ubezpieczeń Społecznych „Pracujący renciści – XII 2025” pokazuje skalę problemu. W grudniu 2025 r. 286,4 tys. osób z ustalonym prawem do renty podlegało ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu innego niż bycie rencistą. Mówiąc prościej: były to osoby, które miały prawo do renty, ale jednocześnie pracowały, prowadziły działalność albo uzyskiwały inny tytuł do ubezpieczenia zdrowotnego.

Spośród nich 242,3 tys. osób podlegało także ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. To rozróżnienie jest istotne o tyle, że pokazuje dwie grupy: szerszą grupę pracujących rencistów oraz węższą grupę tych, którzy poza ubezpieczeniem zdrowotnym byli objęci również pełniejszym pakietem składek społecznych. W praktyce szczególne znaczenie ma tu zatrudnienie pracownicze. Raport ZUS pokazuje, że osoby pracujące na umowę o pracę stanowiły 65,6% wszystkich pracujących rencistów objętych ubezpieczeniem zdrowotnym, a w grupie podlegającej także ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym ich udział wynosił aż 76,9%.

Nie chodzi więc tu jedynie o jakieś okazjonalne dorabianie do świadczenia. W dużej części mówimy o osobach funkcjonujących na rynku pracy w najbardziej klasycznej formie zatrudnienia. O pracownikach, którzy chodzą do pracy, mają przełożonych, grafiki, obowiązki, kwalifikacje, nierzadko wieloletnie doświadczenie. I którzy mimo to muszą stale pilnować, czy ich aktywność zawodowa nie stanie się dla nich finansową pułapką.

Nagłe tąpnięcie

Sama liczba 286,4 tys. nie mówi jeszcze wszystkiego. Dopiero zestawienie jej z wcześniejszymi danymi pokazuje, że mamy do czynienia z wyraźnym trendem spadkowym.

W raporcie za grudzień 2021 r. ZUS informował, że pracujących rencistów podlegających ubezpieczeniu zdrowotnemu było 335,9 tys. Jednocześnie zaznaczał, że w stosunku do 2015 r. ich liczba zmalała nieznacznie, bo o 7,3%. Cztery lata później sytuacja wygląda już zupełnie inaczej. W raporcie za grudzień 2025 r. ZUS podaje, że w porównaniu z 2015 r. liczba pracujących rencistów spadła o ponad 20%!

Co zatem dzieje się z rencistami na rynku pracy? Na razie poważnej dyskusji na ten temat brakuje. Do dyspozycji mamy jedynie dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i garść hipotez, którymi w jakiś sposób możemy próbować wyjaśnić przyczyny zmniejszania się liczby pracujących rencistów.

Z analitycznego punktu widzenia bardzo ciekawy jest sam przebieg tego spadku. W 2021 r. pracujących rencistów było 335,9 tys. Rok później już tylko 302,5 tys. Mamy tu więc spadek o 33,4 tys. osób w ciągu zaledwie jednego roku. Potem liczba nadal malała, ale już wolniej: do 293,2 tys. w 2023 r., 288,8 tys. w 2024 r. i 286,4 tys. w 2025 r.

Największe tąpnięcie nastąpiło zatem po 2021 r. Obserwacja ta każe zachować ostrożność wobec najprostszego wyjaśnienia, że wszystko da się sprowadzić do procesów demograficznych. Owszem, demografia ma znaczenie. Pracujący renciści to w dużej części osoby starsze. W grudniu 2025 r. prawie połowa z nich miała co najmniej 55 lat, a średni wiek tej grupy wynosił 52 lata. Część osób naturalnie kończy aktywność zawodową, przechodzi na emeryturę, wypada z rynku pracy z powodów zdrowotnych albo po prostu nie jest już w stanie łączyć pracy z ograniczeniami wynikającymi z choroby czy niepełnosprawności.

Ale sam skokowy spadek po 2021 r. sugeruje, że warto szukać także innych przyczyn. Czy zmniejszyła się sama liczba osób z prawem do renty? Czy część osób utraciła świadczenie po kolejnych badaniach orzeczniczych? Czy wpływ miały skutki pandemii i pogorszenie stanu zdrowia części rencistów? Czy zadziałała niepewność na rynku pracy? A może coraz więcej osób uznało, że łączenie pracy z rentą jest zbyt ryzykowne, zbyt skomplikowane i po prostu zbyt stresujące?

Raport ZUS nie odpowiada na te pytania. Pokazuje jednak fakt, którego nie da się zignorować: liczba pracujących rencistów maleje. A skoro maleje grupa osób, które łączą rentę z aktywnością zawodową, tym bardziej trzeba zadać sobie pytanie, czy działający na obecnych zasadach system ubezpieczeń społecznych naprawdę wspiera aktywność zawodową, czy raczej uczy ostrożności, kombinowania i unikania ryzyka.

Dylematy pracującego rencisty

W debacie o pułapce rentowej stawia się jednak pytanie w sposób uproszczony, a więc, czy osoba z rentą podejmie pracę, czy pozostanie bierna zawodowo. Tymczasem realny problem jest znacznie bardziej skomplikowany. Pułapka rentowa nie działa w