Wskaźniki kontra rzeczywistość

– Mamy trendy biznesowe, zwłaszcza w dużych firmach. Słyszy się o ESG, diversity and inclusion, a mimo wszystko to się nie klei z tym wskaźnikiem, który stoi w miejscu. A nie wiem, czy wiecie, że tak naprawdę netto liczba osób z niepełnosprawnościami zatrudnionych zmalała w ostatnich latach – zauważył niedawno Przemysław Żydok, Prezes Fundacji Aktywizacja. Tymczasem, chyba nie jest aż tak źle, a w zasadzie chyba nareszcie coś w tej sprawie drgnęło.

Czytelnicy naszego serwisu dobrze wiedzą, że od czasu do czasu przyglądamy się wynikom prowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny (GUS) Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności. Dokładniej rzecz biorąc, chodzi o wyniki obrazujące sytuację osób z niepełnosprawnościami na rynku pracy. Wspominamy przy tym założenia „Strategii na Rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030”, o której w ostatnich latach zrobiło się cicho, ale do jej założeń mimo to warto od czasu do czasu się odnieść. W sumie tym bardziej warto, że oficjalnych informacji na temat monitorowania strategii obecna obsada Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych niestety nie publikuje.

Strategia, o której zrobiło się cicho

Pamiętajmy, że jesteśmy w dość szczególnym momencie. Szczególność wiąże się tutaj ściśle z kalendarzem. Mamy oto bowiem rok 2025, a więc ten, do którego miały zostać osiągnięte cząstkowe cele „Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030”.

W obszarze pracy Strategia zakładała, że do 2025 r. współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym osiągnie poziom 35%, natomiast wskaźnik zatrudnienia w tej grupie wyniesie co najmniej 32%. Były to cele pośrednie, a więc nie meta, lecz raczej sprawdzian tego, czy polityka publiczna zmierza w dobrym kierunku.

I tu pojawia się pierwsza dobra wiadomość. Według danych BAEL cele te w 2025 r. zostały osiągnięte. Co więcej, w końcówce roku zostały znacznie przekroczone. W IV kwartale 2025 r. współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wyniósł 37,4%, a wskaźnik zatrudnienia 34,1%. To odpowiednio o 2,4 i 2,1 punktu procentowego więcej niż zakładano w celach pośrednich Strategii.

Nie jest to jednak powód do bezrefleksyjnego triumfalizmu. Po pierwsze, mówimy o danych z badania ankietowego, a nie o pełnej ewidencji administracyjnej. Po drugie, nawet dobre wskaźniki nie zmieniają faktu, że ogromna część osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym nadal pozostaje poza rynkiem pracy. Po trzecie wreszcie, sama Strategia, choć formalnie nadal obowiązuje, nie wydaje się dziś szczególnie mocno obecna w debacie publicznej. Można odnieść wrażenie, że jej wskaźniki żyją własnym życiem w tabelach statystycznych, podczas gdy sam dokument coraz rzadziej pełni funkcję realnej mapy drogowej kształtującej politykę publiczną wobec osób z niepełnosprawnościami.

Odbicie w drugiej połowie

Jeżeli spojrzymy wyłącznie na osoby z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym, widać wyraźną poprawę aktywności zawodowej w ciągu 2025 r. W I kwartale współczynnik aktywności zawodowej wynosił 34,6%, a więc pozostawał jeszcze nieco poniżej celu wyznaczonego w Strategii. W II kwartale wzrósł symbolicznie do 34,7%. Prawdziwa zmiana przyszła dopiero w drugiej połowie roku. W III kwartale współczynnik aktywności zawodowej osiągnął 36,2%, a w IV kwartale 37,4%.

W liczbach bezwzględnych wzrost ten wyglądał nieco mniej liniowo. W I kwartale aktywnych zawodowo osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym było według BAEL 456 tys. W II kwartale liczba ta spadła do 450 tys., w III kwartale wyniosła 453 tys., a w IV kwartale wzrosła do 475 tys. Dopiero ostatni kwartał roku przyniósł więc wzrost, który dobrze widać nie tylko we współczynniku aktywności zawodowej, ale również w samej szacowanej liczbie osób aktywnych zawodowo.

To ważne, bo wcześniej niejednokrotnie mieliśmy uzasadnioną wątpliwość, czy poprawa wskaźników nie wynika głównie ze zmniejszania się liczebności grupy odniesienia. Rzeczywiście, w 2025 r. populacja osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym zmieniała się dość wyraźnie. W I kwartale wynosiła 1 318 tys., w II kwartale 1 295 tys., w III kwartale 1 253 tys., a w IV kwartale 1 271 tys. Jeżeli mianownik się kurczy, wskaźnik może rosnąć nawet wtedy, gdy sama liczba osób aktywnych zawodowo nie rośnie w podobnym tempie.

Tego zastrzeżenia nie wolno pomijać. Jednocześnie po danych za IV kwartał trudno byłoby nadal twierdzić, że poprawa była wyłącznie efektem statystycznego zmniejszenia populacji odniesienia. W końcówce roku wzrosła zarówno liczba osób aktywnych zawodowo, jak i sam współczynnik aktywności zawodowej. Nie jest to już zatem tylko efekt malejącego mianownika, a raczej sygnał, że w tej grupie faktycznie mogło dojść do pewnego ożywienia.

Cel osiągnięty, ale...

Podobnie wy