Lęk społeczny w pracy osób z niepełnosprawnościami – czego nie widzą pracodawcy?

Lęk społeczny – czym jest?

Lęk społeczny bywa mylony z nieśmiałością, czyli z cechą, która – w dużym uproszczeniu – przejawia się skrępowaniem przed poznawaniem nowych osób czy przed publicznymi wystąpieniami. I choć lęk społeczny dotyczy podobnych obaw, jego skala jest dużo poważniejsza – to silna, paraliżująca obawa przed oceną i potencjalną kompromitacją. Dla osób mierzących się z fobią społeczną zwykłe, codzienne czynności, takie jak wyjście do sklepu czy na spacer z psem, przejazd środkami komunikacji publicznej, spożycie posiłku w obecności innych, rozmowa z przypadkowo spotkaną osobą są źródłem bardzo silnego stresu.

Lęk społeczny w miejscu pracy

Lęk społeczny wpływa oczywiście również na zachowania w miejscu pracy. Pracownicy z zaburzeniami lękowymi mają przekonanie, że są przez innych obserwowani i poddawani ocenie. I że ocena ta oczywiście nie będzie pozytywna. Analizują każde wypowiedziane słowo, w kontaktach społecznych czują zażenowanie, zakłopotanie czy pustkę w głowie – choć bardzo często to osoby wysoce kompetentne. Wizja wystąpień publicznych lub wyrażenia swojej opinii w szerszym gronie po prostu ich przeraża. Podobnie rozmowa przez telefon – zwłaszcza, gdy może ją słyszeć ktoś postronny. Dla osób z lękiem społecznym ogromnym wyzwaniem staje się utrzymywanie kontaktu wzrokowego oraz korzystanie ze wspólnych stołówek i spożywanie posiłków w miejscach publicznych.

Efektem takich lęków jest stopniowa izolacja (praca w odosobnieniu, w zamkniętym pokoju), a także wycofywanie się z interakcji, czyli świadome unikanie sytuacji, w których można mieć kontakt z innymi (w stołówce, na spotkaniu integracyjnym, w trakcie przerwy). Osoby z zaburzeniami lękowymi często rezygnują z możliwości rozwoju i awansów, które wymagają pracy zespołowej. Lęk społeczny utrudnia zatem codzienne funkcjonowanie, negatywnie wpływa na ocenę swoich kompetencji i uniemożliwia pokazanie innym swojej wartości.

Skąd bierze się lęk społeczny?

Lęk społeczny to zjawisko wieloaspektowe. Jego przyczyn upatruje się w czynnikach genetycznych, środowiskowych i w życiowych doświadczeniach, które budują pewne przekonania. Analizując kwestię pracy zawodowej, można stwierdzić, że do powstania czy nasilenia lęków mogą przyczynić się takie elementy jak: toksyczna atmosfera w pracy, mobbing, nieporozumienia czy otwarte konflikty oraz nadmierna presja na wyniki.

Lęk społeczny nie omija osób z niepełnosprawnościami. Tym bardziej że wiele z nich ma za sobą różne trudne doświadczenia związane z nauką czy pracą zawodową. Pracownicy z orzeczeniem mierzą się często z poczuciem odrzucenia, ocenianiem przez pryzmat stereotypów, nadmiernym współczuciem, podważaniem kompetencji, komentarzami dotyczącymi wyglądu, sposobu mówienia czy poruszania się, a nawet z różnymi formami wykluczenia. Wszystkie te elementy mogą przyczyniać się do powstania zaburzeń lękowych.

Pracownicy z niepełnosprawnościami, których dotknął lęk społeczny, przeżywają bardzo silne obawy co do tego, jak będą traktowani przez współpracowników, czy poradzą sobie ze swoimi obowiązkami, czy nie będą postrzegani jako „dziwacy” i dodatkowy problem. Analizowanie różnych potencjalnych sytuacji zawodowych i rozkładanie ich na czynniki pierwsze tylko pogłębia istniejące obawy.

Lęk społeczny w pracy – czego pracodawcy niekiedy nie zauważają?

Gdybyśmy chcieli znaleźć najkrótszą odpowiedź na to pytanie, to należałoby powiedzieć: emocji i wysiłku. Pracodawcy widzą zachowanie lub jego efekt. Bardzo często jednak nie mają pojęcia o wewnętrznej walce, którą codziennie prowadzi pracownik z zaburzeniami lękowymi. Walkę o to, by do pracy w ogóle przyjść i by należycie wykonywać swoje obowiązki.

Osoby z lękiem społecznym bardzo długo przygotowują się do prostego wystąpienia czy nawet krótkiej publicznej wypowiedzi. Zanim wyślą wiadomość, wielokrotnie ją sprawdzają – czy na pewno wszystko jest OK. Zanim wykonają połączenie telefoniczne – długo rozmyślają nad tym, co i jak powiedzieć. Gdy nie do końca zrozumieją polecenie, mogą unikać zadania dodatkowych pytań, co nasila ich lęk i frustrację. Gdy są zapraszane do wspólnego spędzenia czasu lub posiłku, przeżywają wewnętrzne katusze, rozmyślając, jak powinny się zachować, by nie zostać źle ocenionymi. Tych emocji nie widać. Pracodawcy mogą więc błędnie ocenić takiego pracownika i przypisać mu łatkę osoby leniwej, niezorganizowanej, aspołecznej, niechętnej do współpracy, niewykazującej inicjatywy czy nawet nieposiadającej wymaganych kompetencji.

Pracownicy z niepełnosprawnościami mogą dodatkowo mierzyć się z potrzebą ciągłego udowadniania swojej wartości zawodowej.

Jakie sytuacje są trudne dla osób z lękiem społecznym?

Kwestię lęków społecznych trudno uogólnić, gdyż pracownicy mogą przeżywać różne sytuacje z różnym nasileniem. Może się zdarzyć, że coś, co dla jednej osoby będzie nie do przebycia, dla drugiej będzie zupełnie wykonalne. Można jednak wyodrębnić pewną grupę sytuacji, które dla pracowników z lękiem społecznym są trudne:

1. Publiczne wystąpienia i publiczne wyrażanie swojego zdania
2. Otrzymywanie lub dawanie feedbacku innym
3. Praca w otwartych przestrzeniach, które zwiększają poczucie bycia obserwowanym
4. Small talk – krótkie rozmowy na nieistotne tematy mogą mocno stresować i wyczerpywać
5. Przymusowa integracja – obowiązkowe wyjazdy integracyjne, wspólne wyjścia na miasto, wspólny lunch w pracy, publiczne aktywności (śpiewanie, tańczenie, głośne rozmowy zwracające uwagę innych, spożywanie posiłków)
6. Rozpoczęcie nowej pracy w nowym zespole lub na nowym stanowisku

Tworzenie środowiska przyjaznego osobom z lękiem społecznym

Żaden pracodawca oczywiście nie sprawi, że osoby z lękiem społecznym przestaną się bać, uwierzą we własne kompetencje i ze śmiałością będą pracować oraz nawiązywać relacje społeczne. Zaburzenia lękowe wymagają najczęściej wsparcia specjalistów z zakresu zdrowia psychicznego. Pracodawcy, świadomi zjawiska zaburzeń lękowych, mogą jednak wprowadzić pewne zmiany ułatwiające pracę bez nadmiernego obciążenia stresem społecznym. O jakie zmiany chodzi?

• Kreowanie kultury pracy opartej na bezpieczeństwie psychicznym – kultury, która pozwala na popełnianie błędów bez wytykania i ośmieszania
• Regularne rozmowy i próby poznania sytuacji z perspektywy osób obciążonych lękiem społecznym
• Akceptowanie elastyczności społecznej – nie każdy musi integrować się w ten sam sposób
• Tworzenie różnych kanałów komunikacji – pomocne dla osób, dla których komunikacja pisemna nie stwarza tyle obciążeń psychicznych co telefoniczna lub bezpośrednia
• Tworzenie jasnych zasad komunikacji, precyzowanie wymagań
• Umożliwienie wykonania zadań we własnym tempie czy stylu (jeśli nie zaburza to oczywiście pracy pracownika i zespołu)
• Otwartość na neuroróżnorodność – akceptowanie faktu, że coraz więcej osób neuroatypowych podejmuje aktywność zawodową, i zrozumienie, że bardzo często to wyjątkowo skuteczni pracownicy

Wspieranie osób z zaburzeniami lękowymi nie należy do zadań najłatwiejszych, na pewno warto jednak się ich podjąć. Dlaczego? Ponieważ takie działania pokazują dojrzałość firmy i jej społeczną odpowiedzialność. Budują też opinię prawdziwie inkluzywnej organizacji, a to ma obecnie istotne znaczenie na rynku pracy. Co jednak najważniejsze – zyskują sumiennych, rzetelnych, kompetentnych pracowników, którzy swoją wrażliwością, empatią i dojrzałością emocjonalną wzbogacają każdy zespół.