Ostracyzm w pracy – jak rozpoznać ciche wykluczenie

Czym jest ostracyzm?

Ostracyzm to ignorowanie, pomijanie i izolowanie prowadzące do wykluczania jednostki z grupy społecznej. W odróżnieniu od mobbingu, który jest otwarty i często bardzo agresywny, ostracyzm dzieje się po cichu – nie każdy współpracownik jest w stanie go zauważyć. Przybiera subtelne formy, trudne do udowodnienia jako działanie celowe. Ostracyzm uderza w jednostkę i tworzy ścianę, która oddziela od zespołu.

Ostracyzm w pracy – jak może się przejawiać?

Ostracyzm przybiera różne formy. Niekiedy trudno je zdefiniować jako jawne działania dyskryminacyjne, np.:

• unikanie kontaktu wzrokowego,
• ignorowanie wypowiedzi na spotkaniach lub nieudzielanie głosu,
• bojkot zgłaszanych pomysłów,
• brak odpowiedzi na e-maile,
• pomijanie w komunikacji, nieprzekazywanie ważnych informacji,
• nieuwzględnianie sugestii przy podejmowaniu decyzji,
• wykluczanie z relacji nieformalnych (nawet ze wspólnej kawy w przerwie), spotkań towarzyskich,
• brak wsparcia w codziennych obowiązkach zawodowych,
• przydzielanie trudnych zadań, których nie chcą się podjąć pozostali.

Niektóre z powyższych przykładów w jakiejś formie zapewne dotknęły każdego z nas. Nie ma przecież idealnego zespołu ludzi, wśród których nie dochodzi do żadnych napięć czy nieporozumień. Jeśli jednak konkretny pracownik mierzy się z takimi zachowaniami przez dłuższy czas i jeśli z czasem zachowania te się nasilają, to można mówić o świadomym działaniu przeciwko takiej osobie – o ostracyzmie właśnie.

Dlaczego ostracyzm jest groźny?

Nietrudno się domyślić, że ostracyzm negatywnie wpływa na osobę, której dotknął. Przede wszystkim godzi on w podstawową potrzebę – akceptacji i przynależności do grupy. Ostracyzm rani, obniża samoocenę, może prowadzić do przewlekłego stresu, stanów lękowych, ataków paniki czy depresji. Obniża kreatywność, motywację do pracy, zwiększa ryzyko wypalenia zawodowego i bezpośrednio przyczynia się do wyższej absencji. Generuje konflikty i zwiększa ryzyko błędów. Często wręcz zmusza do odejścia z pracy.

Ostracyzm jest więc problemem nie tylko dla jednostki, ale dla całej firmy.

Skąd się bierze ostracyzm w pracy?

Przyczyn ostracyzmu jest wiele i mogą mieć różne podłoże. Niekiedy są to kwestie osobiste wynikające z różnicy charakterów i stylu pracy. Kiedy indziej źródłem jest zazdrość o sukcesy i awans współpracownika – ostracyzm może być próbą osłabienia pozycji takiej osoby. Podobnie może działać poczucie zagrożenia – obawa, że zostaniemy pominięci w jakimś projekcie, może skłonić nas do świadomego wykluczania pewnych osób z zespołu. Nepotyzm – to kolejne źródło zachowań o charakterze ostracyzmu. Jeśli w pracy pojawiła się myśl, że ktoś dostał pracę przez znajomości, odbierając tym samym szansę na zatrudnienie innym – być może naszym znajomym – to droga do ostracyzmu stoi szeroko otwarta.

Oddzielną grupę stanowią przyczyny, które można określić mianem organizacyjnych. Jeśli firma nie dba o wysoką kulturę pracy, nie tworzy środowiska inkluzywnego, bezpiecznego dla różnych osób, zachowania wykluczające będą w takim miejscu miały dobre warunki do wzrostu. Brak procedur, polityki równego traktowania czy polityki antydyskryminacyjnej może także dawać zielone światło ostracyzmowi. Tak samo jak brak reakcji na naganne zachowania pracowników wobec siebie nawzajem. Do takich niepożądanych postaw może się również przyczyniać styl zarządzania oparty na rywalizacji.

Mówiąc o przyczynach ostracyzmu, na pewno warto zwrócić uwagę na szczególne grupy pracowników, których może on dotknąć. Chodzi o osoby, które w jakiś sposób się wyróżniają, np. osoby z niepełnosprawnościami.

Bardzo często nowozatrudnieni pracownicy z orzeczeniem wchodzą do środowiska, w którym nie ma rzetelnej wiedzy na temat różnorodności. Wręcz przeciwnie – funkcjonują w nim utarte stereotypy, które już na wstępie mogą tworzyć bariery. Bariery te prowadzą w konsekwencji do ignorowania pracowników z niepełnosprawnościami, pomijania ich w kontaktach zawodowych i towarzyskich, izolowania od zadań i grupy. Pracownicy neuroróżnorodni lub introwertycy, którym obrona własnych granic czy praw przychodzi trudniej, stają się łatwym celem postaw wykluczających.

Jak rozpoznać ostracyzm i jak mu przeciwdziałać?

Rozpoznanie ostracyzmu to oczywiście podstawowa kwestia. Wspomnieliśmy jednak, że nie zawsze jest on jawny i łatwo dostrzegalny. Dlatego też kierownicy powinni zwracać uwagę na to, co się dzieje w zespołach. Dzięki takim obserwacjom możliwe będzie wychwycenie tego, że ktoś zaczyna zachowywać się inaczej – jest wycofany, przygaszony, nie bierze udziału w dyskusjach, nie zgłasza pomysłów, na różnych spotkaniach stoi z boku. Oczywiście źródłem takich zachowań mogą być inne kwestie – nawet osobiste czy rodzinne, ale na pewno warto im się przyjrzeć. Dostrzeżenie negatywnych postaw to jedno, a drugie to bieżące przeciwdziałanie im. Jeśli w przestrzeni firmowej pojawiają się wykluczające komentarze czy działania, należy od razu na nie reagować i niejako niszczyć w zarodku. Stworzenie jasnych reguł dotyczących równego traktowania, egzekwowanie zasad inkluzywnej komunikacji, promowanie kultury otwartości, wprowadzenie szkoleń ułatwiających współpracę w zespołach mieszanych, zwracanie uwagi na silne strony i sukcesy osób z niepełnosprawnościami – to elementy składowe zdrowej organizacji, w której ostracyzm nie będzie miał szans wykiełkować.

Wnioski

Ostracyzm rzadko głośno krzyczy. Częściej cicho rani, pomija, wyklucza – nawet poprzez drobne gesty. Ważne jest więc, by firmy dbały o świadome, inkluzywne przywództwo, które umożliwi szybkie dostrzeżenie negatywnych działań i szybkie działania naprawcze.