Praca jako narzędzie wspomagające zdrowie psychiczne osób z niepełnosprawnościami. Co może zrobić pracodawca?

Gdy praca wzmacnia nasz dobrostan psychiczny

Iwona Banach, autorka książki Chwast, powiedziała:

„Praca uszlachetnia. To nie slogan. To prawda. Bo czujesz, że możesz, że umiesz, że jesteś czegoś wart, że warto było się uczyć, że życie jest piękne, bo jak zarobiłam teraz, to mogę i potem, że jak się postaram, to wszystko będzie dobrze”.

W tych słowach jest dużo racji. Dla wielu osób praca nie jest tylko źródłem dochodu, ale czymś więcej – daje poczucie zadowolenia i przynależności, wzmacnia samoocenę i poczucie własnej wartości, umożliwia nawiązywanie i podtrzymywanie zdrowych relacji społecznych. Buduje przekonanie o tym, że jesteśmy potrzebni. Jest ważnym elementem organizującym nasz harmonogram dnia. Dobrze zorganizowana praca pozytywnie wpływa też na zdrowie psychiczne. Powrót do pracy po kryzysie psychicznym może być nawet elementem terapii.

Praca ma szczególny wymiar dla osób z niepełnosprawnościami (OzN). Jest dla nich kluczowym czynnikiem rehabilitacji społecznej i zawodowej, wzmacnia samoocenę, rozwija samodzielność, uczy relacji społecznych, przełamywania własnych ograniczeń i oczywiście zapewnia stabilność finansową. Pomaga takim osobom w pełni uczestniczyć w życiu społecznym z podniesioną głową. Zdarza się jednak czasem, że praca niesie ze sobą inne konsekwencje.

Kiedy praca zaczyna szkodzić zdrowiu psychicznemu

Praca ma niekiedy inną twarz. Gdy środowisko pracy jest trudne, prowadzi ona do wypalenia zawodowego, rodzi zaburzenia psychiczne, przyczynia się do powstawania stanów lękowych, depresyjnych, odbiera radość życia. Przeciążenie pracą, nadmiar obowiązków, słabe wynagrodzenie, niska kultura pracy, monotonia, brak umiejętności przewodzenia, złośliwy feedback – to wszystko sprawia, że praca zaczyna być trucizną naszego życia.

Jeśli zatrzymamy się na chwilę przy OzN, to zobaczymy, że doświadczają one często dodatkowego obciążenia psychicznego. Wynika ono z konieczności ciągłego dostosowywania się do środowiska, procedur czy stylów komunikacji, które niekiedy nie są dla nich przyjazne. Brak odpowiednich dostosowań sprawia, że OzN wciąż muszą udowadniać swoją wartość, a przecież dzieje się to kosztem ich emocji.

Pułapka pracoholizmu

Bywa też i tak, że sami przyczyniamy się do tego, że praca zaczyna być destrukcyjna – gdy uciekamy do niej od prywatnych, domowych problemów lub gdy wpadamy w pułapkę pracoholizmu. Pracoholizm, czyli przymus nieustannej pracy, obsesyjne poświęcanie jej czasu kosztem innych sfer życia, w dłuższej perspektywie mocno odbije się na naszym samopoczuciu fizycznym, psychicznym, emocjonalnym, ale też na relacjach z innymi. Pracoholizm sprawia, że poza pracą nie dostrzegamy innych wartości, uważamy, że to ona jest miarą naszego znaczenia.

Paulo Coelho powiedział kiedyś: "Praca jest darem niebios, kiedy pomaga nam myśleć o tym, co robimy. Ale staje się przekleństwem, gdy jej jedynym zastosowaniem jest unikanie refleksji nad sensem życia”.

Jak więc pracować, by praca była darem, a nie przekleństwem?

Wiele możemy zdziałać sami, na przykład:

• doceniać nawet małe sukcesy,
• traktować porażki jako lekcje na przyszłość,
• dbać o work-life balance,
• nie zabierać notorycznie pracy do domu,
• nie uważać, że jak jakiegoś zadania nie zrobię ja, to nie zrobi go nikt inny.

Trzeba jednak przyznać, że nasze starania mogą nie wystarczyć, jeśli nie spotkamy się z odpowiednim środowiskiem i kulturą pracy.

Co pracodawca może robić, by dbać o dobrostan pracowników?

Na początek należy podkreślić, że dbanie o dobre samopoczucie i zdrowe podejście do pracy zatrudnionych leży w interesie pracodawcy. Osoby, dla których jest ona ciężarem, są mniej efektywne, częściej korzystają ze zwolnień lekarskich, negatywnie wpływają na atmosferę w pracy, generują spory i konflikty. Przeciążenie pracą wpływa również niekorzystnie na sposób wykonywania obowiązków, przyczyniając się do błędów, opóźnień czy nawet wypadków. To wszystko wpływa nie tylko na kondycję finansową organizacji, ale też na jej wizerunek – wewnętrzny i zewnętrzny.

Jak więc pracodawca może dbać o zdrowe miejsce pracy?

Stworzenie wysokiej kultury organizacji

Nie jest to proste zadanie, gdyż dotyka każdej części struktury firmy, przynosi jednak ogromne korzyści. Stworzenie środowiska, w którym pracownicy mogą bez obaw wyrażać swoje opinie – również te negatywne, w którym mogą mówić o trudnych doświadczeniach i prosić o pomoc, na pewno wzmocni ich stabilność psychiczną. W przypadku zatrudniania OzN element ten ma bardzo duże znaczenie, gdyż częściej niż inni pracownicy spotykają się one z sytuacjami, które wymagają szczerych rozmów.

Zapewnienie wsparcia psychologicznego

Obecnie pracownicy coraz częściej oczekują tego, aby pracodawca wdrażał projekty służące poprawie ich stanu psychicznego. Umożliwienie pracownikom skorzystania z takiego wsparcia poprzez konsultacje, indywidualne lub grupowe, poprawiają zdolność efektywnej pracy.

Edukowanie osób zarządzających

Bardzo dużo zależy od sposobu zarządzania pracownikami. Dlatego warto wyczulać kadrę kierowniczą na wszelkie sygnały ostrzegawcze świadczące o pogorszeniu dobrostanu pracowników. Wczesne reakcje zapobiegną powstaniu poważnych zaburzeń i wzmocnią skuteczność działań wspierających.

Projektowanie dostępnych stanowisk pracy

Ta kwestia nabiera wyjątkowego znaczenia dla OzN. Dostępność powinna jednak wybiegać poza ramy dostosowań związanych tylko ze zdrowiem fizycznym, jak np. ergonomiczne rozwiązania w projektowaniu miejsca pracy. Równie ważne jest, aby dostosowania obejmowały aspekty psychologiczne. Umożliwienie pracy hybrydowej, zdalnej, elastycznych godzin pracy pomoże w znacznym stopniu zmniejszać stres OzN. Takie dostosowania wzmacniają poczucie sprawczości, kontroli, co jest bardzo ważne dla dobrego stanu psychicznego pracowników z niepełnosprawnościami.

Wnioski

Praca jest fundamentalną częścią naszego życia. Może być źródłem prawdziwej satysfakcji albo nadmiernych obciążeń. Pracodawcy, którzy rozumieją, jak wiele zależy od dobrego stanu emocjonalnego pracowników, będą podejmować działania wspierające ich dobrostan psychiczny, wzmacniając tym samym swoją organizację.