Zamiast aktywizować, zatrzymują. Krytyczny raport NIK o WTZ

Garść statystki – osoby z niepełnosprawnościami w Polsce

W Polsce system rehabilitacji społecznej i zawodowej osób z niepełnosprawnościami stanowi istotny element polityki społecznej. Z roku na rok rośnie liczba osób wymagających wsparcia. Według danych Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku, na dzień 31 marca w kraju mieszkało 5 447,5 tys. osób z niepełnosprawnościami, co stanowiło 14,3% populacji. Dla porównania, w 2011 roku odsetek ten wynosił 12,2%.

Struktura tej grupy była zróżnicowana: 2 015,3 tys. osób posiadało zarówno orzeczoną, jak i deklarowaną biologicznie niepełnosprawność, 1 976,3 tys. tylko biologiczną, a 1 455,9 tys. jedynie orzeczoną. Z kolei według danych EKSMOoN (Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności), na koniec 2023 roku 38,9 tys. osób miało prawomocne orzeczenie o niepełnosprawności (dotyczy głównie dzieci), a 3 331,1 tys. osób dorosłych orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.

Część z tych osób jest aktywnymi uczestnikami warsztatów terapii zajęciowej (WTZ), które funkcjonują od 1991 roku. Początkowo miały służyć wyłącznie osobom całkowicie niezdolnym do pracy, zapewniając im rehabilitację społeczną. W 1997 roku ich rola została znacząco poszerzona, czyniąc z nich jedną z trzech głównych form rehabilitacji społeczno-zawodowej. Obecnie WTZ-y funkcjonują jako odrębne organizacyjnie i finansowo placówki, których zadaniem jest przygotowanie uczestników do samodzielności i ewentualnego podjęcia zatrudnienia. Uczestnikami warsztatów mogą zostać osoby posiadające orzeczenie potwierdzające niepełnosprawność z zaleceniem udziału w terapii zajęciowej.

Działalność warsztatów terapii zajęciowej

Na koniec 2023 roku w Polsce działały 733 WTZ-y, z czego 23,3% prowadziły cztery organizacje pozarządowe: Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (76 warsztatów), Caritas (63), Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (20) i Fundacja im. Brata Alberta (12). Liczba osób korzystających z rehabilitacji w warsztatach wynosiła 28 248 w 2021 roku i wzrosła do 29 035 w 2023 roku. W tym samym okresie z WTZ-ów odeszło odpowiednio 1 606, 1 997 i 1 965 osób, z czego jedynie 222, 274 i 245 osób znalazło zatrudnienie, co stanowiło od 0,8% do 1,0% ogółu uczestników.

Finansowanie rehabilitacji prowadzonej przez WTZ-y pochodzi głównie z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). W latach 2021-2023 na ten cel przeznaczono odpowiednio: 615,9 mln zł, 742,1 mln zł i 852,2 mln zł. Przekłada się to na roczny k